Жуырда елордада өткен педагогтардың республикалық тамыз конференциясында жерлесіміз, Петропавл қаласындағы №4 орта мектептің мұғалімі Шолпан Әблемова «Қазақстанның еңбек сіңірген ұстазы» атағына ие болғанын жазғанбыз. Саналы ғұмырының 44 жылын шәкірт тәрбиесіне арнаған білікті мұғаліммен жақында сұхбаттасудың сәті түсті.
– Шолпан Бақытқызы, сізге «Қазақстанның еңбек сіңірген ұстазы» атағын Президентіміздің өзі тапсырды. Қандай сезімде болдыңыз?
– Менің ойымша, мұғалім болудың өзі – үлкен атақ, мәртебелі абырой. Ал еңбегіңнің бағаланып, үлкен сахнада есіміңнің аталуы тіптен ғажап екен. Мен бұл марапатты еңбектің бағалануы деп түсіндім. Бағаланған менің ғана еңбегім емес, шәкірттерімнің жетістігі, әріптестерімнің қолдауы, отбасымның түсіністігі өз бағасын алды. Ұстаздың еңбегі – ұжымдық процесс. Атақты Мемлекет басшысының өзі табыстағанда көзіме жас алдым. 44 жыл ғұмырымның босқа өтпегеніне қуандым.
– Бұл салаға қалай келдіңіз?
– Мен балалық шақтан бастап-ақ мұғалім болуды армандадым. Ұстаздарымның әрбір іс-әрекетінен үлгі алуға тырыстым. Олар балаларды білім нәрімен сусындатып қана қоймай, адамгершілікке, адалдыққа, еңбекқорлыққа баулыды. Осындай қасиеттерді бойыма сіңірген ұстаздарымды көріп, мен де шәкірт жүрегіне сәуле сыйлағым келді. Мұғалімдерімнің білімге деген құштарлығы мен мейірімділігі маған қатты әсер етті. Сол кісілердің бейнесі менің санамда «Нағыз ұстаз осындай болуы керек» деген ой қалыптастырды.
– Шәкірттерге ең алғаш сабақ берген күніңіз есіңізде ме? Ол сәт сізге қандай әсер қалдырды?
– Мен ол сәтті ешқашан ұмытпаймын. 1988 жыл болатын. Алғашқы сабағым. Жүрегім кеудемнен шығып кетердей дүрсіл қағады. Алдымда отырған балалардың әрқайсысының көзінен үміт пен сенімді көрдім. «Оларға мен не бере аламын? Қалайша сенімін ақтаймын?» деген ой маза бермеді. Сабақ біткен соң балалардың жарқын күлкісін көріп, қорқынышым қуанышқа ұласты. Сол күннен бастап мен өзімді ұстазбын деп санаймын. Бір кезде кішкентай ғана партада отырған балалардың бүгінде үлкен азамат болып, елге қызмет етіп жүргенін көру – мен үшін баға жетпес бақыт. Бірі – ғылым кандидаты, бірі – табысты кәсіпкер, енді бірі – ұстаз болып отыр. Олардың әрқайсысы менің жүрегімде.
– Қазіргі оқушылар мен бұрынғы оқушылардың айырмашылығы неде деп ойлайсыз?
– Қазіргі балалар – жаңа заманның өкілдері. Ақпараттық технологияның ортасында өскендіктен, олар жылдам ойлайды, көп нәрсені біледі. Бұрынғы оқушылар тәртіпке көбірек бағынса, қазіргі буын еркін ойлауға бейім. Бұл – жақсы құбылыс.
– Сіз қазақ тілі мен әдебиеті пәндерінің мұғалімісіз. Бұл пәнді оқытудың бүгінгі қоғамдағы рөлі қандай?
– Қазақ тілі мен әдебиеті – біздің ұлтымыздың жүрегі, тамыры, өзегі. Тіл мен әдебиетсіз халықтың рухы әлсірейді. Сондықтан да мектептегі қазақ тілі мен әдебиеті сабақтарының жүгі өте ауыр. Біз балаға тек емле, грамматиканы ғана үйретіп отырған жоқпыз, ұлттық болмыстарын тануға дағдыландырудамыз. Әдеби шығармаларды оқу арқылы оқушы өзінің тегін, тарихын, елін таниды. Мен балаларға «математика есеп шығаруға, әдебиет өмірді тануға үйретеді» деген қағиданы үнемі айтып отырамын. Тіл мен әдебиетті меңгерген бала ойы терең, сөзі орнықты, болашағы биік тұлға болып қалыптасады.
– Жазушы Мұхтар Әуезовтің «Абай жолы» эпопеясы – қазақ әдебиетінің інжу-маржаны. Бір өкініштісі бұл туындыны қызығушылықпен оқитын бала аз. Жалпы қазіргі балалардың кітап оқуға деген ынтасын қалай оятуға болады?
– Шынын айтқанда, қазір балаға «оқы!» деп бұйрық бергеннен ештеңе шықпайды. Ең алдымен, біз, ересектер, өзіміз кітап оқуды үйренуіміз керек. Үйде ата-ана кітап бетін ашпай отырса, мектепте мұғалім қолына кітап ұстамаса, бала қалай қызығады? Сондықтан мен «Баладан талап етпей тұрып, өзіміз үлгі болайық» деген сөзді жиі айтамын. Кітап оқуға деген ынтаны оятудың басты жолы – ондағы оқиғаларды өмірмен байланыстыру. Мысалы, бала бір шығарманы оқып болған соң «Осы оқиға өміріңде кездесті ме?» деп сұраймын. Сонда бала кітаптағы дүниенің құр қиял емес, өмірдің өзі екенін түсінеді. Ал «Абай жолын» – қазақ халқының рухани паспорты десе болады. Бұл шығарма – тұтас бір дәуірдің шежіресі. Қазіргі балалар үшін оны оқу оңай емес, тілі күрделі, көлемі ауқымды. Дегенмен біз, мұғалімдер, дұрыс бағыттай білсек, балалардың қызығушылығын оятуға болады. Сабақта эпопеяны біртіндеп, үзінділермен талдаймыз. Балаларға Абайдың бала кезі, жастық шағы, оның адами болмысы қызық. Ал тарихи оқиғаларды түсіндіргенде шығарманың құндылығы арта түседі.
– Қазіргі оқушылардың көбі фэнтези жанрындағы туындыларды оқуға әуес. «Менің атым – Қожа»-дан гөрі Ж.Верннің «Капитан Гранттың балалары» немесе Д.Роулиңнің «Гарри Поттері»-не сұраныс жоғары екенін кітапханашылардың өзі мойындайды. Мұның себебі неде?
– Әлемдік әдебиеттің үздіктері Жюль Верннің, Даниэль Дефоның, Марк Твеннің туындылары оқушыны қиялдауға жетелейді, дүниетанымын кеңейтеді. Оқушылардың фэнтези жанрына деген ықыласы жоғары. Мен оған қарсы емеспін. Керісінше, баланың кітап оқуға деген ынтасын оятатын кез келген шығарма пайдалы. Бастысы – ол кітап баланы жамандыққа емес, жақсылыққа жетелесе болды.
Мен өзім оқушыларға әлемдік әдебиеттің үзінділерін қазақ әдебиетімен байланыстыра түсіндіруге тырысамын. Мысалы, Жюль Верннің кейіпкерлерінің табандылығы мен Абайдың қара сөздеріндегі еңбекке шақыруды қатар қойып талқылаймыз. Сонда бала тек шығарманы оқып қана қоймай, оны өмірмен байланыстырады.
– Өңір мектептерінде мыңға жуық мұғалімнің орны бос тұр екен. Жастар ұстаз болудан неге қашқақтайды?
– Мұғалімдік – жай ғана мамандық емес, ол – тағдыр таңдауы, жүрек қалауы. Кейде шаршайсың, кейде оқушының теріс қылығы жаныңды ауыртады, еңбегің еш кететін сәттер де кездеседі. Ең алдымен, балаға жүрекпен қарауды үйрену керек. Әр оқушы – бір әлем. Бірі ашық-жарқын, бірі тұйық, бірі арманшыл, бірі қиялшыл. Әрқайсысының жүрегіне жол табу үшін шыдамдылық, мейірім, сабыр қажет. Сабаққа дайындықты ешқашан жеңіл қабылдамау керек. Себебі мұғалім өзі дайын болмаса, оқушыны да қызықтыра алмайды. Ең бастысы – өз мамандығыңды сүйіп, балаға сену. Сонда ғана алға қойған мақсатыңа жетесің. Жастардың ұстаздықты таңдағысы келмеуінің бір себебі – баланы жүрекпен жақсы көре алмау шығар.
– Күнделікті жұмыста күш-қуатты, шабытты қайдан аласыз?
– Шабытты, ең алдымен, балалардан аламын. Олардың күлкісін көргенде, білсем деп отырған көздерін байқағанда, бойыңа ерекше қуат біткендей болады. Әрбір жаңа күн – жаңа мүмкіндік. Жақындарымның қолдауы, немерелерімнің күлкісі жан дүниеме тыныштық сыйлайды. Табиғатқа шығып, таза ауамен тыныстау, кітап оқу да менің шабытыма шабыт қосады.
– Білім беру саласына қоғам тарапынан жиі сын айтылады. Сіз қандай пікірдесіз?
– Мен, ең алдымен, ұстаз еңбегін бағалау жүйесі шынайы болғанын қалар едім. Бұл тұрғыда әділдік қажет. Сонымен қатар оқу бағдарламалары жеңілдетіліп, оқушыны шығармашылыққа жетелейтін бағыт көбірек болғаны маңызды. Біз балаға тым көп жүк артамыз, ол оқушының пәнге қызығушылығын төмендетіп жібереді. Ауыл мектептеріне көбірек көңіл бөлінсе деген тілегім бар. Себебі ауылдағы бала да қаладағы оқушылардай сапалы білім алуға құқылы. Санаулы күндерден кейін жаңа оқу жылы басталады. Әңгіме орайы келгенде, барша әріптестерімді 1 қыркүйек – Білім күнімен шын жүректен құттықтағым келеді.
– Әңгімеңізге рақмет!
Сұхбаттасқан
Ләзиза МЫРЗАНТАЙҚЫЗЫ,
«Soltüstık Qazaqstan».
Суретті түсірген
Шыңғысхан БЕКМҰРАТ.