АБЫЗ ЖАСТАҒЫ АРДАҚТЫМЫЗ

Қай кезде де адамдық болмысынан ай­ны­май, жақсылықтың парқын түсініп, кейінгі жастарға әдеп-өнегесімен үлгі болар аза­маттар қоғамның беткеұстарына айналары сөз­сіз. Біз журналистикаға енді қадам бас­қан сәтте есімі Қызылжар жұртшылығына жақсы мәлім Сапар Дүйсеновті биік мінбе­лерде, алқалы жиындарда көріп, сөйлеген сөзінен, байсалды мінезінен терең ойдың, ақыл мен парасаттың иесі екенін бағам­даушы едік. Жүз жылдық тарихы бар облыс­тық “Soltústik Qazaqstan” газетінің бетінде де тәуелсіздіктің бағасы өлшеусіз, оның қа­дір-қасиетін түсіну қажеттігіне үндеген мақа­лалары үзбей жарияланып тұратын. Сол сәттерде ақсақалдың бәрі Сапар ағамыз­дай болса ғой деп сүйінуші едік.

Азаматтың асылдың сынығы, тектінің ұр­пағы екені қазақы мінезі-құлқынан, ағалық емен-жарқын мінезінен аңғарылатын. Жа­қында ардақты азамат 95 жасқа толды. Ға­сырға жуық ғұмыр! Аз уақыт емес деп таң­ға­лудан әсте аулақпыз. Бірақ ғибраты мол, қа­зыналы ақсақал үшін керемет көп те жас емес. Қарттық өмірдің төріне алқынбай жет­кендер аз емес. Бірақ олардың бәрі бірдей өнегесіне ел сүйсініп, еңбегімен жұртқа жақ­ты деп айта алмаймыз. Күміс қанат уақыт көшіне ілесіп, лайықты өмір сүрудің жөні бө­лек екені айтпаса да түсінікті. Өйткені, қан­шама азаматтар артта қалған күндерге көз салғанда өзегін өкініш өртеп, күрсініп жа­тады. Сапар Дүйсенұлы бүгінгі биігіне адам­дықтың асыл үлгісін кірлетпей, артынан сыпсың сөз ермей, адал жүріп, ардың жібін ат­тамай жетті. Сапар Дүйсенұлы – қазақтың батыр ұлы Әбу Досмұхамбетовтің жиені. На­ғашы жұртынан бойына дарыған қайсар мі­нез, өжеттік, бірбеткейлік оның өмірде өз жо­лынан адаспауына көмегі тиді.

Әкесі Дүйсен де өз заманында осал адам болмаған сыңайлы. Діни сауатты, ел-жұр­тына сыйлы азамат қырық жасқа қараған шағында жалғыз ұлы Сапар дүниеге келген. “Бір үйге бір бала аз емес, он бала көп емес”, – деп перзентінің амандығын тілеуден бір жалықпапты. Ата-ананың тілегі қабыл болып, Сапар ақсақал 95 жасқа жетіп отыр.

Мерейтой иесі бүгінгі күні Алматы қала­сында тұрып жатыр. Ұлы Отан соғысының қиын күндеріне, азапты жылдарына куә болған ардагер бұрынғыдай емес, қазір жиі-жиі сырқаттанады. Маусым айының соңын­да Қызылжарға қонаққа келгенде онымен жүз­де­судің сәті түскен болатын. Қазақ руха­ния­тының қарашаңырағы, өңір шежіресінің та­ри­хын таңбалайтын басылымға арнайы кел­ді. Өткен-кеткен күндер ақсақалдың ке­ше­гідей көз алдында, жүрегінің төрінде екен.

– Уақыт – ұшқыр. Кешегі күндер тарих­тың ақтаңдақ беттеріне айналды. Басымыз­дан небір қилы шақтар өтті. Бұғанамыз қат­пай Ұлы Отан соғысына аттанып, от пен оқ­тың ортасынан елге аман-есен оралдық. Одан кейін аттың жалын тартып мініп, білек сыбана қызмет атқардық. Арайлаған азат­тықтың таңы келгеніне қуанып, бөркімізді аспанға атқан күндер де жүрекке жылылық сыйлайды. Небір жақсылықтарға куә бо­лып, өмір сүріп жатырмыз, – деп сөзін кілт үзді де Сапар ақсақал көз жанарын алысқа қадап, бір сәт үнсіз қалды. Мен оның са­ғынышқа айналған өткен өмір іздерін ой еле­гінен өткізіп, тереңіне сүңгіп кеткенін бірден түсіндім. Әрине, тәтті сезімнің құшағына енген ақсақалдың ойын бөліп жіберуге ба­тылым бармады. Сондықтан үнсіз отырмын. Бәлкім, мәңгілік сапарға аттанып кеткен жан жары Бануды сағынатын шығар. Қатары си­реп, замандастары азайғаны жанына ба­тады ма екен?!

Бір кезде менің әңгіме тыңдауға тас түйін дайын екенімді түрімнен ұқты ма, көп тос­тырмайын дегендей үзілген әңгімені әрі қа­рай сабақтады:

– Біздің өміріміздің көбі кетіп, азы қалды. Ғұмыр жолымда тәттінің де, ащының да дә­мін таттым. Мен үшін ол маңызды емес. Абыз жастағы ақсақалға елдің тыныштығы, халықтың амандығынан асқан бақыт та, байлық та жоқ. Сондықтан жастар тәуелсіз­дігіміздің құнын біліп, ата-бабадан мирас болған мына ұлан-байтақ ел мен жердің иесі өздері екенін терең ұғынса екен, – деп Сапар Дүйсенұлы өз тілегін жеткізді. Бәлкім, бүгінгі жас­тардың болашағына алаңдайтын шы­ғар. Өйткені, сөз арасында қазіргі қоғамдағы келеңсіздіктерге қынжылыс білдіріп, арзан сөзге еретіндердің қатары көбейіп кеткеніне қатты алаңдайтынын айтып өтті. Алдыңғы тол­қын тәуелсіздіктің парқын жақсы түсі­неді.

Иә, ғұмыр жолында небір қиын күндерді қайыспай көтеру нағыз азаматтың ғана қо­лынан келеді. Сұм соғысты көзбен көрген адам­ның жүрегіндегі сыз жазылмайды ғой. Сапар Дүйсенұлы да майданға аттанғанда небәрі 16 жастағы бозбала еді. Атқамі­нер­лер туған жылын асыра көрсетіп, ата-ана­сын еңіретіп, майдан даласына жібер­генін мақала кейіпкерінен емес, өзгелерден естідік. Ақсақал өткен күндер жайлы сыр шертіп, әңгіме айтуға ниет та­ныта қоймады. Бұ­дан асыл ер халқының игі­лігі жолындағы еңбегін бұлдағысы кел­мейді деп өзімше ой түйдім.

Азаматты ісінен таны деген жазылмаған қағида бар. Сондықтан Сапар Дүйсен­ұлы­ның да еңбек жолы туралы айтып өтпеу ағат­тық болар. Кеңес одағы тұсында қа­зақтың қыз-жігіттерінің арасынан суырылып алға шығып, қызмет тұтқасын ұстағандар көп емес. Қызыл империяның қылышынан қан тамып тұрған тұста ол құқық қорғау са­ласында табысты еңбек етті. Ұзақ жылдар прокуратурада тергеуші, кейін тәжірибесі толысқан тұста қадағалаушы органда об­лыс прокурорының орынбасары қызметіне дейін көтерілді. Қаншама адамға қол ұшын берді. Бірде еңбекпен түзеу мекемесін қыз­мет бабымен аралап жүріп, ауылдаста­рының ұсақ бұзақылық жасап, темір торға қа­малғанын көреді. Адам тағдырына жеңіл қа­рауға болмайтынын әріптестеріне түсінді­ріп, оларды босаттырып алған екен. Бүгінгі күні медиация институты енгізіліп, татулас­тыру тәртібі арқылы қаншама іске нүкте қо­йылуда. Ал Сапар ақсақал сол тұста-ақ біл­местікпен тәртіп бұзғандарды жазалау ар­қылы адам өмірін ойыншыққа айналдыруға болмайтынын бағамдаған.

Сапар ақсақал туралы әңгіме таусыл­май­ды. Көзі қарақты оқырман оның Есіл ауданындағы Тауағаш ауылының тумасы екенін жақсы біледі. “Ер – туған жеріне” де­гендей, азамат жолы туралы сөз қозғағанда оның кір жуып, кіндік кескен ел-жұртына жа­саған жақсылығы ауызға алдымен ілігеді. Са­пар Дүйсенұлы да Тауағаш жұрты үшін облыс басшыларына сөзін өткізіп, екіқа­батты мектеп салғызып бергенін ауыл­дас­тары әлі күнге дейін жыр қылып айтып оты­рады.

Ал Ұлы Отан соғысында ерен ерлігімен көзге түсіп, Кеңес Одағының Батыры атан­ған Әбу Досмұхамбетовке облыс орта­лы­ғында ескерткіш орнатуға табанынан тау­сылып жүгіргендердің қатарында Сапар Дүй­сенұлы да болды. Бүгінгі күні даңқты жер­лесіміздің мүсіні Қызылжардағы Әбу Дос­мұхамбетов атындағы дарынды балаларға арналған қазақ мектеп-гимназиясының алдында тұрғаны қаншама жас ұрпақтың бо­йында мақтаныш сезімін оятуда. Сонымен қатар ол нағашысы жерленген Украинадағы бауырластар зиратына барып, бірнеше мәр­те рухына тағзым етіп қайтты.

Сөз арасында Сапар Дүйсенұлының бір атаның жалғыз ұлы екенін айтып өттік. Бірақ өзінің салмақты сыр-сипатымен ауылдаста­рына да, басқа да ағайын-жұртқа бір туған бауырдай болып кеткен екен. Қызы Сәуле атап өткендей, әке шаңырағынан ешқашан қонақ үзілмепті. Ал анасы қазан көтеріп, ас-суын даярлап, бір қабақ шытуды білмейтін.

– Ертеректегі мынандай бір оқиға жа­дым­да сақталып қалыпты. Мамлютка қала­сында тұратынбыз, түн ортасында полиция қызметкері бір көлік адамды үйімізге ертіп келді. Жолаушылардың мұнда ат басын ті­рейтін туған-туыстары жоқ екен. Сондықтан ау­дандық полиция бөліміне барып, бір тү­неп шығу үшін қазақ отбасын тауып беруді сұ­ра­ған екен. Әрине, түннің бір уағы болса да, әкем құдайы қонақты төрге оздырды. Анам да әдетінше, жолда көліктері бұзы­лып, әб­ден титықтаған жолаушылардың асты-үс­ті­не түсіп әлек. Сөйтіп, үй иесімен әңгі­месі жарасқан олар екінші күні әкем мен анама алғыстарын айтып аттанды, – деп еске ала­ды Сәуле Сапарқызы.

Сапар ақсақалдың көпшілікті тәнті қыл­ған тағы бір мәрт мінезі туралы айтпай кету­ге болмас. Ол қызмет еткен жылдарында да уақы­тының тығыздығына қарамай, ауылын­дағы қа­ралы үйге көңіл айту азаматтық па­рыз деп түсініп, жұртшылықтың қайғы­сына ор­тақтасуды ешқашан ұмытқан емес. Өзі­нен кейінгі інілеріне Са­пар Дүйсенұлының үлгі болар осындай жақсы қасиеттері аз емес.

Әрине, шағын мақалада өмірі бір кітапқа ар­қау болар Сапар Дүйсенұлы жайлы жан-жақ­ты айтып шығу мүмкін емес. Ең бас­ты­сы, ардақты азамат қызмет бабында әріп­тестерінің, ал отбасында бала-ша­ға­сының іл­типатына бөленіп, абыройға ие бола білді. Адам үшін айналасының құр­метіне бөлен­ген­нен артық бақыт бар ма?! Бүгінгі күні не­мере-шөберенің ортасында, абыз жасқа ке­ліп, қуанышқа кенеліп отыр­ғаны оның көп­шілікке жасаған жақсылы­ғының қайтарымы деп түсінген жөн.

Айгүл ЫСҚАҚОВА,

“Soltústik Qazaqstan”.