Адам құқықтарын қорғау жөніндегі жергілікті уәкіл кеңсесі келіп түскен өтініштердің бірде-бірін елеусіз қалдырған емес. 2024 жылы олардың саны 16,8 пайызға артып, жалпы саны 6748-ге жетті. Бұл халық тарапынан сенімнің арта түскенін, құқықтық-ағарту жұмыстарының күшейтілгенін аңғартса керек.
Маған «Омбудсменге қандай сипаттағы мәселелер жолданады?» деген сұрақ жиі қойылады. Сотқа дейінгі тергеу органдарының әрекеттеріне шағымдар, сотталғандардың құқықтарын бұзу және сот актілерімен келіспеу тақырыптарын бөле-жара айтар едім. Бұл көрсеткіш құқық қорғау тетіктеріне қолжетімділіктің жақсаруының, азаматтардың құқықтарын қорғаудың бірқатар салаларында жалғасып жатқан сын-қатерлердің айқындаушы факторы саналады. Біз шағымдарды тексерумен ғана шектелмейміз. Оның себеп-салдарын да, олқылықтардың орын алу жайын да талдап отырамыз. Былтыр Омбудсмен институты бірқатар маңызды басымдықтарды жүйеледі. Соның біріне қоғамда өзекті мәселе болып табылатын әйелдердің құқықтарын қорғауда уәкіл институтының бұзылған құқықтарды қалпына келтіруге жәрдемдесудегі рөлін атар едім. Жасыратыны жоқ, отбасы, ошақ қасындағы түрлі қатыгездіктер болмаса қайғылы жайттар жиі орын алса да, отанасы үйдегі дау-жанжалды сыртқа жария етуге құлықсыз. Қазір жағдай басқа бағытқа өзгерді. Әйелдер өз құқықтарын білумен қатар қорғай да алады. Қазақстан Республикасы адам құқықтары саласындағы 70-тен астам халықаралық келісімнің қатысушысы бола отырып, ұлттық заңнамаға халықаралық стандарттар жүйесін батыл түрде енгізіп отырады. Мұның өзі ел азаматтарының құқықтары мен бостандықтарының кепілдіктерін нығайтуға деген дәйекті ұмтылысын білдіреді.
Уәкіл Конституциялық заңға сәйкес, адам мен азаматтың құқықтары және бостандықтарының бұзылуы туралы шағымдарды да дербес қарайды. «Қазақстан Республикасындағы Адам құқықтары жөніндегі уәкіл туралы» Конституциялық заңға сәйкес, негізгі қызметіміз адам мен азаматтың бұзылған құқықтары мен бостандықтарын қалпына келтіруге жәрдемдесумен, ілгерілетумен үйлестіріліп отырады. Елімізде адам құқықтарының бұзылуына қарсы күресте оң нәтижелерге қол жеткізілді, тындырарымыз одан да көп. Бөле-жара айтатынымыз, Адам құқықтары декларациясының ережелерін мүлтіксіз сақтау басымдыққа ие болды. Құқық қорғау ұйымдарының, мекемелердің және басқа да субъектілердің күш-жігері азаматтардың мүдделерін қорғауға, инклюзивті қоғам идеясын дамытуға жұмылдырылған. Президенттің «Адам құқықтары мен заң үстемдігі саласындағы іс-қимыл жоспары туралы» Жарлығы Қазақстанның халықаралық міндеттемелерін толықтыра түсті. Реформалар адам құқықтарын қорғау жүйесін нығайтты. Соттардың тәуелсіздігін күшейтуге бағытталған заңнамалық түзетулер қабылданды. Алқабилер соты үшін істер санаттары кеңейтілді. Конституциялық сот Қазақстан азаматтары тікелей жүгіне алатын құқықтар мен бостандықтарды қорғаудың маңызды тетігі ретінде қайта құрылды. Азаптау үшін қылмыстық жауапкершілік нығайтылды, азаптау мен қатыгездікке қатысты заңнамалық анықтама енгізілді. Тұрмыстық зорлық-зомбылық үшін әкімшілік және қылмыстық жауапкершілік едәуір қатаңдатылды.
Жанат ЖҰМАБАЕВ,
облыс бойынша адам құқықтары жөніндегі уәкіл.