«Бала тілі – бал» деуші еді бұрынғылар. Кішкентайлардың тәтті сөзі, өзінше ой қорытып, әңгіме айтқаны жанды емдеп, көңіл қуантпай ма? Алайда келе-келе бала тілінің адамның жүрегін жаралайтын «балтаға» айналып, тәтті қылығы тәрбиесіз іске жалғасып жататыны өкінішті. Өз ойын дөрекі одағай қоспай жеткізе алмайтын, қатарласымен анайы сөзсіз сөйлесе алмайтын ұрпақтың өсіп келе жатқаны қоғамды алаңдатып отыр.
– Балам, мұны жазған кім? – деді 5-сыныпта оқитын ұлының телефонын қолынан түсіріп ала жаздаған анасы.
– Бірге оқитын сыныптас қыз ғой. Үнемі осындай хабарлама жазады. Ұлдар оған не деп жауап берерін білмейді, – деді бұл жолы да мектептен үйіне көңілсіз оралған бала.
Хабарламада жазылған айтуға ауыз бармайтын кей сөздердің мағынасын тіпті анасы да білмейді екен. 5-сыныпта оқитын кішкентай қыздың осындай дөрекі сөз жазғанына сенер-сенбесін білмей аң-таң.
Бұл – осы күні көп ата-ананың басынан өтіп жатқан таныс жағдай. Кішкентайынан ненің жақсы, ненің жаман екенін үйретіп, ақ пен қараны танып, әдеп ережелерін бойына сіңірген қаршадай баласының осындай ортаға түсіп, күн сайын дөрекі сөздердің неше түрін естіп жүруі әке-шеше үшін де ауыр соққы екені анық. Өкінішке қарай, ересектердің бәрі өз перзентінің сөзін түзеуге көңіл бөле бермейді. Үйде үлкендердің алдында тіс жармай, мектепке барғанда басқа мінез көрсететін оқушылар аз емес.
Былтыр ғана өзінен емтихан алып отырған мұғалімін балағаттаған оқушының оқу жылының аяқталуына бірнеше күн қалғанда мектептен қуылып, сынға қалғанын қоғам ұмыта қойған жоқ. Ең құрметті мамандық иесінің өзіне тіл тигізген баланың былайғы өмірдегі қатарластарымен қалай сөйлесетінін елестетудің өзі қиын. Қол астындағы қызметкерінің ит терісін басына қаптап, жерден алып, жерге салатын басшы, тілімен әйелін «отырса, опақ, тұрса, сопақ» қылып, күн көрсетпейтін күйеу, қоғамдық орында кикілжің бола қалса, бейпіл сөздердің небір түрін қарша борататындар осындай жүгенсіз жасөспірімдерден шығады.
– Кісі көп жиналатын орындарда бейәдеп сөздер айту қоғамдық тәртіпті бұзу болып саналады. Бұған жол бергендер заң аясында әкімшілік жауапкершілікке тартылады. Қоғамдық орындарға көшелер, алаңдар, саябақтар, қоғамдық көлік аялдамалары, сауда орталықтары, дүкендер, дәмхана мен мейрамханалар, сондай-ақ білім беру, денсаулық сақтау мекемелері жатады. Мұндай жерде дөрекі сөз айтқан адам 20 АЕК мөлшерінде айыппұл арқалайды немесе 60 сағатқа дейін қоғамдық жұмыстарға тартылып, 15 тәулікке дейін қамауға алынуы мүмкін. Егер кәмелетке толмаған бала тәртіп бұзса, жауапкершілікті заңды өкілі көтереді, – дейді облыстық полиция департаментінің баспасөз хатшысы Әдемау Меңдібаева.
Маманның айтуынша, былтыр өңірде бейәдеп сөйлеуге қатысты 1021 әкімшілік хаттама толтырылса, соның үшеуі жасөспірімдерге қатысты.
Әрине, қаршадай баланы қысыр сөзі үшін ешкім полицияға сүйрелеп жатпайтыны анық. Ресми статистиканың шынайы жағдайдан алшақ болуы сондықтан. Соңғы бірнеше жылдың көлемінде елімізде бұл тақырыпта жүйелі зерттеулер де жүргізілген жоқ.
Дүниеге келген баланың ой-санасы ақ қағаздай таза болатыны белгілі. Бүлдіршіннің болмысы, қарым-қатынас дағдысы, таным деңгейі оның отбасына, өскен ортасына байланысты қалыптасады. Мамандар құрсақтағы баланың өзі 16 аптадан бастап сырттағы дыбыстарды естіп, оларды ажырата алатынын айтады. Демек бала тәрбиесі балабақша, мектептен емес, ана құрсағынан басталуы керек. Перзент тағдырына жауапкершілікпен қарағанда ғана сөздің салмағын ұғатын ұрпақ өседі. Ата-ана болу дегенді перзентіне ыстық тамақ беріп, жылы киім кигізіп, аптасына бір рет ойын алаңына апарып тұру деп ұғатын әке-шеше көп.
– Бала тәрбиелі болсын десек, алдымен үлкендерді жөнге салу керек. Үлкендердің көбі бала бойындағы ауытқуларды аңғармай жүре береді. Тәрбиені балабақша мен мектепке ысыра салады. Балаға байлық, молшылық емес, үлгі болар ата-ана қажет. Сәби не көрсе, соны қайталайды. Небір ауқатты отбасылардан сөз ұқпайтын ұл-қыз шығып жатады. Ұрпағымыз ұстамды болсын десек, өз бойымыздағы кеселдермен күресе білейік, – дейді Петропавлдағы «Баларман» балабақшасының басшысы Балдырған Ілиясов.
Заманауи кино, ән мен ғаламтордағы контентте әдеп талаптары аяққа тапталып, азды-көпті танымал болып қалғандардың өзі айтарын сүзгіден өткізбей, небір одағай сөздерді ашық жариялап жатқан заманда бала тәрбиесіндегі бұл олқылыққа таңдануға да болмайды. Ал әлеуметтік желілердегі тіл мәдениетінің жайы айтпаса да түсінікті.
Психологтар қазіргі балалар өз ойын дұрыс жеткізуде қиналатынын аңғарған. Кішкентайлар айналадағылардың назарын дөрекі сөз арқылы аудару оңай болған соң, бейсаналы түрде осы жолды таңдайды екен.
«Қоғамдық орында, аялдама мен автобустарда аузынан небір сөздер шығатын оқушыларды көру күнделікті көрініске айналып кетті. Ең сорақысы, олар айтқан ескертуге де назар аудармайды. Бұл – өте қорқынышты үрдіс. Дөрекі сөз адамның жүрегін жаралайды, көңілін түсіреді. Кей сөздердің мағынасын үлкендердің өзі білмей жатады. Мұның бәрі баланың ортасына байланысты. Мысалы, такси жүргізушісінің бейәдеп лексикасына қарап, кішкентайлар мұны қалыпты деп қабылдайды. Бірде сондай бір баламен жұмыс істедік. Бір қызығы, ол психологтармен сөйлескенде дөрекі сөйлеген жоқ. Демек үлкендердің қарым-қатынасы дұрыс болса, баланың да тілі таза болады», – дейді облыстық психологиялық қолдау орталығының директоры Наталья Качалкина.
Мамандар тілі жұтаң, сөздік қоры аз адамдар әңгіме арасында анайы тілдік бірліктерді жиі пайдаланатынын айтады. Қазбалай берсек, мұның арғы жағы кітап оқу дағдысының қалыптаспағанына тірелері анық. Баланың сөзі оның тұлғасының қалыптасуына, болашағына әсер етеді. Уақыт өте келе сөздің іс-әрекетке айналуы да мүмкін. Жеткіншектер арасындағы кикілжіңдер мен ұрыс-керіске де бала мінезінің осы бір қыры себеп болып жатады. Сондықтан саламатты, адал азамат тәрбиелеуді сөз түзеу ісінен бастауымыз керек.
Диас АЯҒАН,
«Soltüstık Qazaqstan».