ЕСКІ КӨЛІК – ЭКОЛОГИЯҒА ЗИЯН

Қазақстанда ескі көлік өте көп. Ұлттық статистика бюросы көрсеткендей, елдегі барлық көліктің жартысына жуығының шыққанына 20 жылдан асқан. Ал он жылдан асқан көліктердің үлесі тіпті 68 пайызға жеткен.

Осының салдарынан елдегі жеңіл автокөліктердің «орташа жасы» – 22 жыл. Көрші Ресейде бұл көрсеткіш – 13,9 жыл, Еуроодақта – 11,8 жыл, АҚШ-та – 11,9 жыл, Германияда – 9,8 жыл, ал Қытайда небәрі 5,3 жыл. Яғни қазақтардың басым көпшілігі әлемнің дамыған елдері әлдеқашан жарамсыз деп таныған ескі-құсқы көлікпен жүр. Бұдан экологияға келер зиян артып, жол апаты көбейетіні белгілі. Елімізде ескі көліктерді азайту мақсатында түрлі бағдарлама қабылданғанымен, түбегейлі шешімін әлі күнге дейін тапқан жоқ.

Қазақстанда көлік салығы саясаты әлеуметтік бағытқа көбірек бейімделген. Оған жыл басынан күшіне енген Салық кодексіне енгізілген өзгерістер дәлел. Соңғы өзгерістерге сәй­кес, елімізде ескі автокөліктерге салынатын салық мөлшері тө­мендетілді. Облыстық мемле­кеттік кірістер департаментінің басқарма басшысы Наталья Некрасованың айтуынша, биылдан бастап пайдалану мерзімі 10 жылдан асатын жеңіл автокөліктерге салық 30 пайыз­ға, ал пайдалану мерзімі 20 жыл­дан асатын көліктерге 50 пайыз­ға төмендетіледі.

Бұл, ең алдымен, табысы шектеулі азаматтарға қаржылық жүктемені азайтуға бағытталған шешім. Яғни көлігі ескірген са­йын оның салығы да азая береді. Ал шетелдік тәжірибе мүлде бас­қа ұстанымға негізделген. Көп­теген дамыған елдерде көлік са­лығы автокөліктің шығарылған жылына емес, экологияға тигі­зетін әсеріне қарай есептеледі. Көлік неғұрлым ескі әрі зиянды шығарындылары көп болса, са­лық соғұрлым жоғары болады. Бұл тәсіл автопаркті жаңартуға, экологиялық таза көліктерді таңдауға және қоршаған ортаны қорғауға ынталандырады. Мәсе­лен, көрші Өзбекстанда ескі автокөліктерді пайдалануға шек­теу қою жоспарланып отыр. Үкі­мет қаулысының жобасына сәй­кес, 2026 жылғы 1 қаңтардан бастап бұл елде 50 жыл бұрын және одан да ертерек шығарыл­ған автокөлік құралдарын пай­далануға және қайта тіркеуге ты­йым салынбақ. Ескі көліктер мемлекеттік есептен шығарыла­тын болады.

Ал АҚШ-та көлік салығы жеке алым ретінде алынбайды, ол жанармайдың құнына енгізіл­ген. Салық мөлшері жанармай бағасының шамамен 15 пайы­зын құрайды және ел бойынша орта есеппен 45 центке тең. Мұндай жүйе салық жүктемесін әділ бөлуге мүмкіндік береді. Автокөлік неғұрлым көп жанар­май тұтынып, жолға жиі шығып, атмосфераға зиянды заттарды көбірек шығарса, оның иесі де соғұрлым көп салық төлейді. Керісінше, көлік сирек пайдала­нылса, төленетін салық та азая­ды. Сонымен қатар АҚШ-та ав­токөлік сатып алу кезінде бір реттік салық төленеді, оның мөлшері штатқа байланысты 1 пайыздан 7 пайызға дейін өзге­реді. Ал көлікті тіркеу үшін 50 доллардан 500 долларға дейін төлем жасалады.

Жапонияға тоқталар болсақ, бұл елде көлік салығы үш түрге бөлінеді. Біріншіден, жаңа авто­көлік сатып алу кезінде – көлік құнының 5 пайызы. Екіншіден, көлікті тіркеуге қою кезінде са­лық мөлшері қозғалтқыштың қуаты мен көлеміне қарай есеп­теледі. Бұл ретте тіркелген рари­теттік автокөліктерге ешқандай жеңілдік қарастырылмайды. Үшіншіден, жыл сайынғы тө­лемдер қозғалтқыштың қуаты мен көлеміне негізделеді және шамамен 50-500 АҚШ доллары аралығында болады. Көптеген елдерден ерекшелігі, Жапония­да көлік салығынан түскен қара­жат жол салуға немесе экология­лық бағдарламаларға емес, авто­мобиль өнеркәсібіндегі бола­шаққа бағытталған жаңа техно­логияларды дамытуға жұмсала­ды. Бұдан Қазақстан мен өзге елдердегі көлік салығы жүйесінің айырмашылығы айқын көрінеді. Бізде әлеуметтік жеңілдіктер басым болса, дамыған мемлекеттер экологиялық жауапкершілікке мән береді.

Бүгінгі таңда өңірде 204190 көлік құралы тіркелген. Облыс­тық полиция департаментінің баспасөз хатшысы Әдемау Меңдібаеваның айтуынша, бұл көліктердің 45,7 пайызының то­зығы жеткен.

Ескі көлік экологияға ең көп зиян келтіреді. Қозғалтқышы тозған, техникалық талаптарға толық сай емес автокөліктер ауаға зиянды қалдықтарды бір­неше есе көп бөледі. Салықтың төмендеуі мұндай көліктерді пайдалануды тежемей, керісін­ше, олардың жолда ұзақ уақыт жүруіне мүмкіндік бермек. Та­биғатқа келтірілген залалдың жеңілдігі жоқ екені белгілі. Осы мәселеге қатысты экология ма­мандарының пікірін де сұрас­тырдық.

«Қазақстанның «Байтақ» жа­сылдар партиясы» қоғамдық бірлестігі облыстық филиалы­ның төрағасы Рустам Жүсіпбе­ковтің айтуынша, ескі авто­көліктер – бұл ластанған ауа, өскелең ұрпақтың денсаулығы­на төнетін қауіп және денсаулық сақтау саласына жұмсалатын шығынның артуына әкеледі.

Аталған мәселені шешу үшін салмақты әрі әлеуметтік әділетті ұстаным қажет. Азаматтарға үнемді, гибридті және электрлі автокөліктерді сатып алуда қол­дау көрсету, сондай-ақ жолау­шылар тасымалы, логистика, құрылыс және тұрғын үй-ком­муналдық шаруашылығы салаларындағы кәсіпорындардың автопарктерін кезең-кезеңімен жаңарту маңызды.

Бұл проблема тыйым салу шаралары арқылы емес, мемле­кет, қоғамдық институттар мен бақылаушы органдар тарапынан көрсетілетін жүйелі қолдау негізінде шешілуі тиіс. Сонымен қатар отын сапасын жүйелі түр­де арттыру, биоотынды дамыту және экологиялық тұрғыдан анағұрлым таза энергия көздерін кеңінен енгізу қажет.

– Алайда бізде ескі авто­көліктер тозғанға дейін пайда­ланылады. Қоршаған ортаға тү­сетін негізгі экологиялық сал­мақты да дәл солар қалыптастырады, – дейді Рустам Маратұлы.

Әлемде ескі көлікті азайту үшін экологиялық таза көлік­терді (электромобильдер) пайдалануды ынталандырады, қо­ғамдық көлікті, каршерингті да­мытады. Сонымен қатар ескі көліктерді қайта өңдеуге және жоюға арналған арнайы бағдар­ламалар мен утилизация алым­дарын енгізу сияқты әдістер қолданылады. Өйткені бұл әдіс­тер көліктің жалпы санын азай­тып, қоршаған ортаға зиянын кемітуге бағытталған.

Мәселен, электромобиль­дерді сатып алуға субсидиялар беріп, қуаттандыру стансалары­ның желісін кеңейту арқылы бензин және дизельді көліктерді ығыстырады. Қоғамдық көлік пен каршерингті дамыту арқылы адамдарды жеке «темір тұлпар­дан» бас тартуға ынталандыра­ды. Ескі және жарамсыз көлік­терді арнайы пункттерге тап­сырғаны үшін ақшалай сыйақы немесе жаңа көлік сатып алуға жеңілдіктер ұсынылады.

Жаяу және велосипедпен жү­руге ыңғайлы инфрақұрылым құру арқылы қысқа қашықтық­тарға көлікті қолдануды азайту әдісі қолданылады. Ескі және көп зиян келтіретін көліктерге қосымша салықтар немесе айыппұлдар енгізіледі. Бұл ша­ралар әлемдегі ескі көліктер са­нын азайтып, экологиялық ахуалды жақсартуға бағыттал­ған.

Біздің елде бір жылдары ескі көліктерді жоюға арналған арна­йы бағдарламалар қолға алынға­нымен, атқарған жұмысынан гөрі дауы басым болды. Электромобильмен жүруге жағдай жасалмаған. Қазақтың кең дала­сында қуаттандыру стансалары түгіл жанармай бекеттері де кез­деспейтін жерлер жетерлік. Еліміздегі автосалондарда көлік бағасы шарықтап тұр, шетелден әкелуге утилизация алымына көліктің жарты құнын төлеу ке­рек. Осының салдарынан Қа­зақстанда ескі көліктер өте көп. Ал ескі көліктің салығы азайға­ны тұрғындарға жасалған жеңілдік болса да, экологиялық ахуал ушығып, жолда қауіп ар­туы мүмкін.

Алдағы уақытта экологияны қорғау мен автопаркті жаңарту мәселесі күн тәртібіне шыққан жағдайда көлік салығы саясаты қайта қаралуы мүмкін. Қазіргі жүйе халықты қорғауға бағыт­талғанымен, экологиялық та­лаптарды ескеруді қажет етеді.

Анар ЗИЯДИНА,

«Soltüstık Qazaqstan».