Ұлттың айнасы – әдебиет. Әр халықтың мінезі, тарихи жады, ұжымдық санасы, мәдениеті мен дүниетанымы төл әдебиеті арқылы көрінеді. Соған сай жас оқырман қай елдің әдебиетін оқыса, сол ұлтқа тән құндылықтар мен көзқарастарды бойға сіңіреді. Бүгінгідей әңгіменің бәрі әлеуметтік желіде айтылатын, салмақты ойдың орнын майы жоқ сорпадай сылдыр сөз басқан қоғамда адам бойында құндылықтар жүйесінің дұрыс қалыптастыруға әсер ететін бірден-бір жол – кітап қана.
Адамның кітап оқуға деген құштарлығы, талғам-талабы, эстетикалық сұранысы мектеп партасынан қалыптасатыны мәлім. Осы кезеңде мұғалімдер жас талдың бойын түзегендей оқушыны дұрыс бағытқа бастап, жол көрсете алса, онысы балаға ғұмыр бойы азық болады. Өкінішке қарай, кішкентайынан кітап әлемінің есігін қағуға қолы жетпей, санаулы ғұмырын босқа сарп ететіндер көп. Сондықтан жастайынан баланың жүрегіндегі бұлақтың көзін ашып, әдебиет әлемінің табалдырығын аттауға қолдау көрсеткен жөн.
Кітап оқу туралы сөз болғанда алғашқы назар мектеп мұғалімдеріне ауатыны белгілі. Негізгі салмақ қазақ әдебиеті мұғалімдеріне түседі. Алайда орыс әдебиетін оқытатын педагогтардың да ұрпақ тәрбиесіндегі орны ерекше. Бұрын білім ордаларында орыс тілі мен әдебиеті жеке-жеке пән ретінде оқытылып келсе, соңғы өзгерістерге сай орыс мектептерінде қазақ тілі мен әдебиеті, қазақ мектептерінде орыс тілі мен әдебиеті пәндері біріктірілген. Балалар бір пәннің аясында әрі тіл білімінен білімдерін жетілдіріп, әрі көркем шығарманы талдап үйренулері тиіс. Алайда соңғы кезде бұған қарсы шығушылар пайда болып, олар қазақ баласы үшін орыс әдебиетінің орнына әлем әдебиетін оқыған әлдеқайда пайдалы екенін айтып жүр. Белгілі қаламгерлер, білім беру саласының қызметкерлері мен депутаттардың аталған мәселені көтеріп жүргендеріне көп болды.
Орыс әдебиетінің әлемдік мәдениеттегі орны ерекше екені дау тудырмасы анық. Жаһандық деңгейде Пушкин, Толстой, Лермонтов, Чеховтармен иық тірестіретіндер көп емес. Алайда бастауын сонау Гомерден алатын әлемдік әдебиеттің алыптарын да назардан тыс қалдыруға болмайды. Сондықтан бұл жағынан келгенде нақты шешім айту оңай емес.
«Менің ойымша, музыка, өнер, әдебиетте тіл мен шекара жоқ. Әдебиет – барша адамзаттың ортақ қазынасы. Шыңғыс Айтматовтың жазған мәңгүртін («Боранды бекет» романы) Әбіш Кекілбаевтың шығармасынан да көруге болады. Мұхтар Әуезовтің «Көксерегіндегі» қасқырдың күйін Джек Лондон да суреттеген. Шығарманың жазылған тілі бөлек болғанымен ішкі ойы, көтерген мәселесі бәрімізге ортақ. Бірде кішкентай балам орыс досымен «кімнің құдайы күштірек» деген тақырыпта дауласып қалыпты. Әдебиетті ұлтқа бөлу де осыған ұқсас талас тудырады. Арамыздағы мәдени ерекшеліктер, сенім мен тілді алып тастасақ айтарлықтай айырмашылық жоқ», – дейді қалалық білім бөлімінің қазақ тілі мен әдебиеті пәндері бойынша әдіскері Гауһар Темірбаева.
Расында да Абай, Мағжан сынды ұлт ақындарының өзі орыс әдебиетінен үлгі алып, қазақ өлеңін жаңа деңгейге көтергені жасырын емес. Оған қоса, орыс әдебиеті деген ұғымның ішіне сол тілде шығарма жазған Шыңғыс Айтматов, Олжас Сүлейменов, Герольд Бельгер, Иван Шухов сынды қаламгерлердің де енетінін естен шығармаған жөн.
«Атамұра» баспасынан жарық көрген 9-сыныпқа арналған орыс тілі мен әдебиеті оқулығында В.Распутин, К.Паустовский, М.Горький, М.Лермонтов, Е.Евтушенко шығармаларымен қатар әдем әдебиетінен У.Шекспир, Р.Брэдберидің, қазақ әдебиетінен Абай, Мұхтар Әуезов, Әбіш Кекілбаев, Мұхтар Шаханов туындыларының аудармалары берілген. 10-сыныптың оқулығына да орыс әдебиетінен тыс бірнеше автор енгізілген.
Ал әлем әдебиетін оқытуға қарсы шығушылар қазақ тілінде сапалы аудармалар әлі де аз деген пікірді желеу етіп келеді. Бүгінде әлем халқы жаңа кезеңге аяқ басты. Көрінбейтін шекаралар алынып, халық арасындағы байланыс нығая түсті. Сондықтан баланың танымын тек орыс тіліндегі әдебиетпен шектеп қоюға да болмас. Бұдан бөлек, оқушыларға солтүстік көршіміздің қаламгерлерін басқа тілде оқытқаннан гөрі, әлем әдебиетінің бір тармағы ретінде ана тілімізде санасына сіңірген әлдеқайда тиімді болуы мүмкін. Бұл жағынан алғанда кешегі кеңестік көзқарас пен ескі ұстанымдардан арыла алмай отырғанымыз жасырын емес. Қазіргі саяси ахуалдың әсерін де жоққа шығара алмаймыз.
Жаңа ғасырда әдебиеттану ғылымы жаңаша парадигма аясында дами бастады. Бұрын дәріптеліп келген авторлар көлеңкеде қалып, көркем әдебиетке деген жаңаша талап қалыптасты. Мәтін, автор, көркемдік ұғымдар қайта қаралып, тың тұжырымдар айтыла бастады. Бескөл мектеп-колледжінің мұғалімі Арман Аюпова да орыс әдебиетіне қатысты қалыптасқан көзқарасымызды қайта қарайтын уақыт жетті деп санайды.
«Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін батыс елдері отаршылдық дәуірдің өткенін мойындап, бұрын бодан болған халықтар бостандық ала бастады. Гуманитарлық ғылым мен әдебиеттегі осыған қатысты бұрынғы ұстанымдар өзгерді. Алайда посткеңестік елдерде бұл тақырып әлі терең зерттелген жоқ. Орыс қаламгерлері өздерінің қол астындағы халықтарға кіші ұлт, есебінде қарады. Олар үшін славян еместер кейінгі сатыда қалып қойған. Шығармаларында патшалық Ресейдің саны аз халықтарға қатысты аяусыз саясаты бүкпесіз баяндалады. Батыс зерттеушілері әлдеқашан Пушкин мен Лермонтов сияқты ақын-жазушылардың империяшыл көзқарастағы авторлар екенін дәлелдеп тастады. Бізге де орыс әдебиетін асыра бағалап, «аға тұтуды» қойған жөн», – дейді мектеп мұғалімі.
Әлем әдебиетін оқытуға қатысты бейінді министрлік нақты шешімге келген жоқ. Тек былтыр бұл вариативті пән ретінде енгізілетіні туралы айтылды. Вариативтік пәнді оқу барлық оқушыға міндетті емес. Елде оның арнайы бағдарламасы мен оқулығы да жоқ. Әзірге әлемдік авторларды оқытқысы келген мұғалімдерге оқушы жинап, өз бетінше бағдарлама құрастыруға тура келеді. Қазақ, орыс, әлем әдебиетін қатар оқытудың да балаға салмақ салатынын ескерген жөн. Қалай болған күнде де алдағы уақытта таңдау жасап, бір жағына шығатынымыз анық.
«Бұл тақырыпты сөз етпестен бұрын оқу мәдениетін қалыптастыруымыз керек. Кітап бетін ашпайтын балаға Булгаковты оқытсаңыз да, Бальзакты оқытсаңыз да бәрібір. Сондықтан, ең алдымен, жастардың көркем шығармаға деген ынтасын оятуымыз керек. Кітапты сүйетін бала өзіне керегін онсыз да тауып оқиды. Ұл-қыздардың көпшілігі қазақ әдебиеті пәніндегі шығармалардың өзіне қызықпайды. Әлем әдебиетін енгізгеннен бұл мәселе шешіле салмайды. Егер алдымен оқуға құмар ұрпақ қалыптастырып алмасақ, қалған жұмыстың бәрі бекер болмақ», – дейді Қызылжар аудандық кітапханасының кітапханашысы Балзия Қылышбаева.
Диас АЯҒАН,
«Soltüstık Qazaqstan».
Коллажды жасаған
Шыңғысхан БЕКМҰРАТ.