Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың қатысуымен Үкіметтің кеңейтілген отырысы өтті. Бұл Мемлекет басшысының жаңадан жасақталған Үкіметтің кеңейтілген отырысына алғаш қатысуы. Отырыста кейбір орталық органдардың жұмысына Президент тарапынан сын айтылып, сөгіс те берілді.
Күн тəртібінде бірқатар өзекті мəселелерді қозғаған Мемлекет басшысы биылғы бірінші жартыжылдықта əлеуметтік-экономикалық даму көрсеткіштері бойынша алға ілгерілеушіліктің де бар екенін мəлімдеді. Президенттің айтуынша, биылғы қаңтар-маусым айларында экономикалық өсім 4,1 пайызды құрады. Бұл негізінен құрылыс – 11,1 пайыз, сауда – 7,5 пайыз, көлік – 5,3 пайыз, ауыл шаруашылығы – 3,8 пайыз жəне өнеркəсіптің 2,6 пайыз өсуіне байланысты болса, басқа салалардың да даму қарқыны ойдағыдай. Инфляцияның жылдық көрсеткіші 5,4 пайыз болды. Негізгі капиталға салынған инвестициялардың көлемі 11,7 пайызға өсті. “Əрине, аталған экономикалық көрсеткіштердің барлығы халықтың тұрмысына оң ықпал етуі тиіс. Қазір осы бағытта атқарылған жұмыстарды талқылап, алдағы жоспарларды анықтаймыз. Басты мақсат – қолда бар мүмкіндіктерді, əлеуетімізді толық пайдалану. Аталған жетістіктерімізді еселеуіміз керек”, – деді Мемлекет басшысы.
30 трлн. теңге инвестиция қажет
Премьер-Министр А.Маминнің айтуынша, экономиканың тұрақты дамуын қамтамасыз ету жəне нəтижелі жұмыс орындарын құру үшін негізгі мəселе – инвестициялардың жаңа толқынын тарту. “Біздің міндетіміз – жыл сайын негізгі капиталға инвестициялар көлемін орта есеппен 20 пайызға арттырып, оның деңгейін 2025 жылға қарай ішкі жалпы өнімнің 30 пайызына дейін жеткізу”, – деген Асқар Мамин негізгі капиталға инвестициялар 11,7 пайызға ұлғайғанын, оның ішінде жеке инвестициялар 13 пайызға өскенін атап өтті.
Тікелей шетелдік инвестициялардың жылдық көлемін қазіргі 24 млрд. доллардан 2025 жылға қарай 34 млрд. долларға дейін арттыру керек», – дей келіп Үкімет басшысы инвестициялар тарту үшін өңдеу өнеркəсібінің, отын-энергетика кешенінің, көлік жəне логистиканың, АӨК пен туризмнің əлеуеті зор екенін мəлімдеді.
«Инвестициялар тарту жаһандық бəсекелестіктің артуы жағдайында жүзеге асырылып жатқанын атап өту қажет. Осыған байланысты Үкімет барлық мемлекеттік қолдау шараларын қолданумен жəне қолайлы инвестициялық ахуал құрумен инвестициялар тарту бойынша проактивті жұмыстарды жүргізе бастады», – деді Премьер-Министр.
Үкімет басшысы биыл жұмыспен қамту шаралары, оның ішінде «Бизнес бастау» жəне «Жас кəсіпкер» бағдарламалары аясында қысқамерзімді кəсіптік оқыту арқылы қамту 4 есеге артатынын жəне 300 мыңнан астам адамды құрайтынын айтты. «Үстіміздегі жылы шағын несиелендіруге шығындар 19 мың адамды қамтумен 85 млрд. теңгеге дейін ұлғайтылды. Жаңа бизнес-идеяларды іске асыруға гранттар көлемі 37 мыңнан астам адамды қамтумен 18 млрд. теңгеге дейін ұлғайтылады», – деді Премьер-Министр.
Несиелеу талаптары жеңілдеуде
Нақты экономиканы дамытуда қаржы секторының рөлін күшейту жұмыстары мен ақша-кредит саясаты аясында қолға алынып жатқан шаралар туралы Ұлттық банк төрағасы Ерболат Досаев баяндама жасады. Бас банкирдің айтуынша, 2019 жылғы 1-жартыжылдықтың қорытындылары бойынша инфляция үстіміздегі жылғы 4-6 пайыз нысаналы дəлізде сақталып, жылдық көрсеткіш 5,4 пайыз деңгейде қалыптасты.
«Ұлттық банк экономиканы қолжетімді кредиттік ресурстармен қамтамасыз ету жөніндегі Мемлекет басшысының тапсырмаларын іске асыру бойынша шаралар қабылдауда. Үстіміздегі жылғы 1-тоқсанда кредит портфелі банктердің жұмыс істемейтін қарыздарды 624 млрд. теңге сомаға 12,5 трлн. теңгеге дейін есептен шығаруы нəтижесінде төмендеген соң, сəуір-мамырда кредиттік белсенділіктің қалпына келуі байқалды», – деген бас банкир банк секторының жалпы кредит портфелі ағымдағы жылғы сəуір-мамырда 2,2 пайызға ұлғайып, 12,8 трлн. теңгеге дейін өскенін мəлімдеді.
Сонымен қатар биылғы қаңтар-мамыр аралығында банктер өткен жылғы осы кезеңмен салыстырғанда жаңадан берілген кредит көлемі 14,2 пайызға өскені айтылды. «Ақша-кредит талаптары жеңілдеуде. Бизнес үшін теңгемен кредиттер мөлшерлемесі 2018 жылғы мамырдағы 12,5 пайызбен салыстырғанда 11,9 пайызға дейін төмендеді. Қорландыру базасын жақсарту үшін халықтың депозиттері бойынша ең жоғары мөлшерлеме мерзімді жəне жинақ салымдардың пайдасына 12,5 пайызға жəне 13,5 пайызға дейін өсірілді. Шетел валютасындағы салымдарды теңгедегі салымдармен алмастыру жалғасуда. Депозиттердің долларлану деңгейі жыл басындағы 48,4 пайыздан үстіміздегі жылғы мамырдың қорытындылары бойынша 39,1 пайызға дейін төмендеді», – деп атап өтті Ерболат Досаев.
Бас банкир Елбасының тапсырмасына сəйкес Ұлттық банк экономиканың басым салаларын жеңілдікпен кредиттеу бағдарламасын іске асырып жатқанын, оның шеңберінде банктерге 600 млрд. теңге сомаға ұзақмерзімді қорландыру ұсынылғанын атап өтті. Ұлттық банк төрағасы халықты қолжетімді баспанамен қамтамасыз ету үшін Елбасының Бес əлеуметтік бастамасы маңызды бағыт екенін жеткізді. «7-20-25» бағдарламасы бойынша 7936 отбасы 92 млрд. теңге сомаға қарыз алды. «Үстіміздегі жылғы мамырда бағдарлама талаптарын жақсарту үшін қарыз алушыларға баспана құнынан 20 пайыздан астам бастапқы жарна енгізу құқығы берілді. Бұл ай сайынғы төлем мөлшерін азайтуға жəне осы арқылы табысы төмен азаматтарды қамтуға мүмкіндік береді. Банктерге талаптарды төмендету есебінен қатысушы банктер саны кеңейді. Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың «Қазақстан Республикасы азаматтарының борыш жүктемесін азайту шаралары туралы» Жарлығын іске асыру үшін Ұлттық банк кепілсіз тұтынушылық кредиттер бойынша айыппұлдар мен өсімпұлдарды есептен шығару тетігін бекітті», – деді Ерболат Досаев.
Осы орайда Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев Ұлттық банк төрағасынан кей азаматтардың кредиттік жүктемелерін азайту туралы Жарлықтың қалай орындалып жатқанын сұрады.
«Мемлекет теңдессіз əлеуметтік қолдау шараларын қабылдады. Себебі, тұтыну кредиттеріне қатысты қордаланған мəселелерді шұғыл шешу қажет болды. Мына нəрсені тағы да қайталап айтамын: бұл бірреттік қана шара. Сондықтан Ұлттық банк жіберілген кемшіліктерді ескеруі қажет. Кез келген жағдайға сапалы сараптама жүргізіп, болжам жасауы тиіс. Сайлауалды бағдарламаны жүзеге асыру мақсатында мен банктік емес ұйымдарды Ұлттық банктің бақылау жүйесіне енгізуді тапсырдым. Осыған байланысты қандай шаралар қабылданып жатыр?» – деп сұрады Президент.
Ұлттық банк басшысы үстіміздегі жылғы 30 шілдеге дейін банктер мен микроқаржы ұйымдары есептелген тұрақсыздық айыбы бойынша берешекті кешіретінін айта келе: «Биылғы шілдеде қаржы нарығын реттеу мен дамыту функцияларын Ұлттық банктен 2020 жылғы 1 қаңтардан бастап жеке мемлекеттік органға беру туралы Заңға қол қойылды. Жыл соңына дейін Ұлттық банк барлық қажетті нормативтік-құқықтық базаны қабылдау жұмысын аяқтайды», – деді.
Биыл 13 млн. шаршы метр үй салынады
Индустрия жəне инфрақұрылымдық даму министрі Роман Скляр биыл республика бойынша 13 млн. шаршы метр тұрғын үй салынатынын айтты. 2017 жылы 11,1 млн. шаршы метр немесе 100,8 мың тұрғын үй, 2018 жылы 12,5 млн. шаршы метр немесе 113 мың пəтер, 2019 жылдың 6 айында 5,7 млн. шаршы метр немесе 48 925 тұрғын үй салынған.
«Биылғы алты айда тұрғын үй құрылысына 605,7 млрд. теңге инвестиция тартылды, бұл 2018 жылғы деңгейден 15,5 пайызға жоғары. Мемлекеттік қаражатқа 7,4 млрд. теңге жеке инвестициялар тартылды. Жыл соңына дейін барлығы 118 мың тұрғын үй салуды жоспарлап отырмыз, оның ішінде 48925 тұрғын үй пайдалануға берілді. Тұрғын үй құрылыс жинақ банкі салымшыларының саны 1,3 млн. адамға жетті», – деді Роман Скляр.
Министрдің мəліметінше, тұрғын үйді пайдалануға беру бойынша көшбасшы Түркістан, Қызылорда, Алматы жəне Қостанай облыстары екен. Тұрғын үйді уақтылы іске қосу үшін құрылыс алаңдарына тиісті инженерлік коммуникацияны жүргізуге 81,7 млрд. теңге қарастырылып отыр. «Nur Otan» партиясының XVIII съезінде берілген Елбасының тапсырмасы бойынша көпбалалы отбасылар үшін тұрғын үй салу жəне сатып алу қарастырылған. 7 жыл ішінде 40 мың отбасы тұрғын үймен қамтамасыз етіледі. Биыл мамыр айынан бастап 1610 көпбалалы отбасына тұрғын үй берілді. Оның ішінде Маңғыстау (9 пəтер), Ақтөбе (22 пəтер) облыстары мен НұрСұлтан қаласының (24 пəтер) əкімдіктерімен барлығы 55 пəтер берілді», – деді Роман Скляр.
«Мемлекет басшысының тапсырмасы бойынша Нұр-Сұлтан, Алматы жəне Шымкент қалаларында жұмыс істейтін жастарға жалға берілетін тұрғын үй салуға жəне сатып алуға қаржыландыру ұлғайтылды. Үш жыл ішінде 3 мың пəтер жалға беріледі. Нұр-Сұлтан, Алматы қалаларында 1050 пəтер жəне Шымкентте 900 пəтер беру көзделген. Жыл сайын 3 жыл ішінде көпбалалы, толық емес отбасылар мен мүгедек балалары бар отбасылар үшін жылына 2 пайызбен 6 мың жеңілдікті қарыз берілетін болады», – деді министр.
Сондай-ақ, 2019 жылдың соңына дейін «Нұрлы жер» мемлекеттік бағдарламасы жаңа редакцияда қабылданатынын атап өтті. Оған тұрғын үйлерді жылумен, сумен жабдықтау жəне су бұру, коммуналдық секторды жаңғырту жəне үйлерді жөндеу мəселелері енгізілетін болады. «Президент тапсырмасын орындау министрліктің ерекше бақылауында. Индустриялық жəне инфрақұрылымдық саясатты іске асыру қазақстандықтардың өмір сүру сапасын одан əрі жақсартуға жəне əл-ауқатын арттыруға бағытталатын болады», – деп қорытындылады сөзін Роман Скляр.
5,2 млн. қазақстандықтың тұрмысы жақсарды
Биыл халықты əлеуметтік қамсыздандыруға 3,4 трлн. теңге бөлінді. Бұл республикалық бюджеттің 27 пайызы. Қаражат мемлекет тарапынан көрсетілетін 39 түрлі əлеуметтік көмекке жұмсалмақ. Еңбек жəне халықты əлеуметтік қорғау министрі Бердібек Сапарбаевтың айтуынша, биыл ең төменгі жалақының көбеюімен 1,3 млн. азаматтың еңбекақысы ұлғайса, 230 мың жеке компанияда жалақы өсуіне байланысты тағы 1,1 млн. азаматтың еңбекақысы артқан. Бұдан бөлек бюджет қызметкерлерінің де жалақысы көбейіп, нəтижесінде жыл басынан бері 5,2 млн. қазақстандық тұрмысын жақсартып отыр.
Ал былтырдан бастап зейнетақыны тікелей еңбек өтіліне байланысты есептеудің нəтижесінде елде 2,1 млн. зейнеткер болса, олардың орта есеппен зейнетақылары 80 пайызға көбейген. Сонымен қатар қазіргі таңда Қазақстан бойынша жұмыс істейтін азаматтардың 70 пайызы зейнетақы аударымын тұрақты жасап отыр.
Осы орайда Президент бүгінде «Еңбек» бағдарламасын іске асыру тетіктері аса тиімді емес екенін, 2018 жылы жұмыссыздар саны, керісінше 443,6 мың адамға көбейіп кеткенін, 2017 жылы олардың саны 442,3 мың болғанын алға тартып, «Еңбек» бағдарламасы жұмыссыздар санын азайтпай, бар болғаны қазіргі көрсеткішті сақтап отырғанын айтты. Сондай-ақ, Мемлекет басшысы «Еңбек» жəне «Серпін» бағдарламаларын іске асыруда қандай мəселелер бар екенін, оның тиімділігін арттыру үшін қандай жұмыс атқарылып жатқанын сұрады.
Өз кезегінде Бердібек Сапарбаев «Еңбек» бағдарламасы аясында 1,5 млн. адам жұмыспен қамтылғанын айтты. «Оны жүзеге асыру қорытындысы бойынша 1 млн. жұмыс орны ашылды, оның 800 мыңы – тұрақты жұмыс орындары. Теңгерімді сақтау мақсатында біз бағдарламаны 2025 жылға дейін əзірледік. Қанша қызметкер кетеді, қаншасы келеді? Шамамен, 350 мың жұмыс орнын жыл сайын ашуымыз керек. Осылайша, жұмыссыздық деңгейін 4,8 пайыздан 4,5 пайызға төмендетеміз», – деді министр.
Мәселелер шұғыл шешілуі тиіс
Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев ең өзекті мəселелердің бірі – Арыс қаласындағы əскери қоймада болған жарылыстың салдарын түпкілікті жою екенін атап өтті. «Менің тапсырмам бойынша Үкімет тиісті қаражатты бөлді. Егер шешілмеген мəселелер болса, оларды шұғыл түрде шешу керек. Уақыт өте тығыз», – дей келе жалпы Арыс қаласында жұмыс белсенді түрде жүргізіліп жатқанын, алдағы уақытта да жұмысты жалғастыру керектігін жеткізді.
Сонымен қатар Мемлекет басшысы ел азаматтары, мемлекеттік органдар, үкіметтік емес ұйымдар, өңірлер, отандық бизнес жəне бірқатар шетелдік инвесторлар зардап шеккендерге материалдық жəне моральдық қолдау көрсеткенін тілге тиек етті.
«Бұл – халқымыздың береке-бірлігінің арқасы жəне тұтастығымыздың көрінісі. Бəріне ризашылық білдіремін. Бүгінде Арыстағы жағдай тұрақты. Қаланы жəне тұрғын үйлерді қалпына келтіру жұмыстары ойдағыдай жүріп жатыр. Халыққа материалдық көмек көрсетілді. Біз Арыспен біргеміз, қаланы міндетті түрде қалпына келтіреміз», – деген Президент Премьер-Министрге жəне əкімдерге осы мəселені қатаң бақылауда ұстауды тапсырып, Қорғаныс министрлігіне əскери қойманы көшіру жұмыстарын ұзаққа созбай, қысқа мерзім ішінде аяқтау қажеттігін еске салды.
«Жұмыс атқарылып жатқанын көріп тұрмын. Алайда, біз қазір жүйелі кемшіліктермен жəне əскери ведомствоның бақылауының əлсіреуімен күресіп жатырмыз. Мемлекет басшысы жəне Жоғарғы Бас қолбасшы ретінде министрлік жұмысына қанағаттанбайтынымды білдіремін жəне Қорғаныс министріне қатаң сөгіс жариялаймын», – деді Мемлекет басшысы.
«Қазір арнайы тергеу комиссиясы жұмыс істеп жатыр. Комиссия жұмысының қорытындысы бойынша Президент Əкімшілігіне жəне Қауіпсіздік Кеңесіне кінəлілерді жазалау бойынша ұсыныс түсіру керек. Сонымен қатар Қорғаныс министріне осындай басқа да нысандарға талдау жасауды тапсырамын. Талдау қорытындысы бойынша мəліметтерді биыл 20 тамызға дейін енгізу керек. Бұл оқиға төтенше жағдайларды жою жұмыстарын жоспарлау жəне ұйымдастыруда дайындығымыздың төмендігін көрсетті. Осы оқиғадан қорытынды шығарып, енді қайталанбауын қадағалау керек. Арыстағы жарылыстың зардабын жою жұмыстары тікелей бақылауымда болады», – деді Мемлекет басшысы.
Өңірлердің экономикалық еркіндігі артады
Мемлекет басшысы сонымен қатар алдағы уақытта шағын жəне орта бизнестің корпоративті табыс салығын жергілікті бюджетке төлеуге заңнамалық негіз қалыптастыру керектігін айтты. Ал жергілікті бюджетті жоспарлауда өңірлердің экономикалық еркіндіктерін арттыру қажеттігі айтылды. Осылайша, əкімдіктер жергілікті жерлерде жаппай кəсіпкерлікті дамытуға қосымша ынталандырылмақ.
Осы орайда Мемлекет басшысы Түркістан облысының əкімі Өмірзақ Шөкеевтен өңірдің дамуы мен Түркістан қаласындағы құрылыс қарқыны жəне шешімі табылмай отырған мəселелердің бар-жоғын сұрады.
«Түркістан облысының өңірлік жалпы өнімінің өсімі былтырғы алты аймен салыстырғанда 4,8 пайызға артты өсті. Өнеркəсіп 5,1 пайызға артса, оның ішінде өңдеу өнеркəсібі 4,7 пайызға ұлғайды. Кəсіпкерлікке келер болсақ, қазіргі таңда өңірде 138 мың шағын жəне орта бизнес субъектілері жұмыс істейді. Бұл Алматы қаласынан кейінгі екінші орын. Экономикалық белсенді халықтың 25 пайыздан астамы осы шағын жəне орта бизнесте еңбек етеді. Бұл секторда өнім шығару былтырғымен салыстырғанда 29,8 пайызға артты. «Биыл жыл басынан бері алты айда негізгі капиталға салынған инвестиция 39 пайызға көбейді. Бұған бірінші кезекте Түркістан қаласындағы құрылыс жұмыстары əсер етіп отыр», – деді облыс əкімі.
Осы орайда Мемлекет басшысы облыс орталығының өсіп-өркендеуі жалпы өңірдің дамуына, жаңа жұмыс орындарын ашуға, экономиканың жаңа салаларын дамытуға серпін беретінін айтты. «Жалпы, облыс халқының тұрмыс сапасын арттыру қажет. Киелі шаһардың дамуына Елбасы Нұрсұлтан Əбішұлы Назарбаев ерекше көңіл бөлуде. Қаланың жасарып, жаңаруы – біздің рухани жаңғыруымыздың бірден-бір көрінісі. Сондықтан бұл жұмыс Үкіметтің ең маңызды міндеттерінің бірі болуы тиіс», – деді Президент.
Өз кезегінде Қарағанды облысының əкімі Ерлан Қошанов орталық өңірде кəсіпкерліктің қарқынды дамып келе жатқанын айта келіп, қазіргі таңда əрбір үшінші қарағандылықтың шағын жəне орта бизнес субъектілерінде жұмыс істейтінін айтты. Осы орайда облыс əкімі шахтерлер қаласы аталып кеткен Қарағандының кəсіпкерлер шаһарына айналғанын жеткізді. Облыс əкімінің айтуынша, өңірдегі өзекті мəселелердің қатарында экология мен жұмыс берушілер жəне қызметкерлер арасындағы еңбек қатынастары бірінші кезекте тұр. Жұмыс беруші мен жұмыскерлер арасындағы келіспеушіліктер мəселесінің Атырау облысында да бар екенін айта келіп, Мемлекет басшысы Атырау облысының əкімі Нұрлан Ноғаевқа мəселені жіті қадағалап, еңбек шарттарының əділ құрылуын бақылауды тапсырды. «Болған оқиға барлығымызға сабақ болуы керек, бұған қайта жол бермеуіміз қажет. Бұл барлық өңірлерге, сондай-ақ, орталық мемлекеттік органдарға, солардың ішінде Еңбек жəне халықты əлеуметтік қорғау, Энергетика, Индустрия жəне инфрақұрылымдық даму министрліктеріне, «Самұрық-Қазына» ұлттық əл-ауқат қорына қатысты», – деді Мемлекет басшысы.
Ал қоршаған ортаны қорғау мəселесі туралы Мемлекет басшысы жаңадан Экология, геология жəне табиғи ресурстар министрлігінің құрылғанын алға тартып, қоршаған ортаны қорғау мəселесінде компаниялар табиғатты ластағаннан кейін айыппұл төлеп қана қоймай, келген зиянды жоюға да атсалысу керектігін айтты. Сонымен қатар Президент Қарағанды облысы бойынша жылыту маусымына дайындық жұмыстарын қатаң қадағалау керектігін айтып, жылу желілерінің ескіру көрсеткіші Теміртау қаласында – 62 пайыз, Шахтинскіде – 65 пайыз, Абай қаласында 75 пайызды құрайтынын атап өтті.
Басты талап – халықтың әл-ауқатын жақсарту
Кеңейтілген отырыстың күн тəртібіндегі баяндамаларды тыңдап болған соң Мемлекет басшысы алқалы жиынды қорытындылады.
– Алдымызда өте маңызды міндеттер тұр. Бұл, ең алдымен, еліміздің даму көрсеткіштеріне байланысты. Негізгі міндет – осы қарқынды одан əрі арттыру. Жалпы, бірінші жартыжылдықта елімізде экономикалық өсім бар. Инфляция деңгейі тұрақты. Өнеркəсіп, агросектор салалары орнықты дамып келеді. Елімізде тартылған инвестиция көлемі ұлғайды. Халықты толғандырған өзекті əлеуметтік мəселелер бойынша нақты шаралар қабылданды. Азаматтардың табыс деңгейін арттыру – басты мақсатымыз. Біздің жұмысымыздың ең маңызды көрсеткіші – халықтың нақты табысы 6,3 пайызға өсті. Дегенмен, тоқмейілсіп отыруға болмайды, – деді Мемлекет басшысы.
Кеңейтілген отырыста Президент атап көрсеткен бірінші мəселе – елді индустрияландыру. Айталық, индустрияландыру жылдары 1250 жаңа кəсіпорын іске қосылған. 120 мыңнан астам жұмыс орны құрылған. Бағдарлама қайта өңдеу секторының үлесін сақтап қалуға, экономикада бұрын Қазақстанда болмаған жаңа өндіріс орындарын құруға ықпал еткен.
– Алайда, қалыптасқан жағдай аса қуанарлықтай емес. Қазақстан салаларының сыртқы жəне ішкі бəсекелестікке төтеп беру деңгейі төмен. Экономикалық күрделіліктің жаһандық индексінде 2017 жылы Қазақстан 133 мемлекеттің ішінен тек 81-ші орынды иеленді. Сондықтан тек үлесті ғана арттырып қоймай, өндірілетін жəне экспортталатын тауарлар кəрзеңкесін толықтыра түсу маңызды болып саналады, – деп атап өтті Мемлекет басшысы.
Сонымен қатар отандық экспорттың құрылымы өзгеріссіз қалып келеді. Олардың 70 пайызы өндіру өнеркəсібіне тиесілі. Оған қоса, экспорттың 14 пайызы ғана қайта өңдеу саласының үлесінде. Биыл Елбасының тапсырмасымен отандық экспорттаушыларды қолдау үшін 500 млрд. теңге бөлінді. Қазір тек олардың 70 млрд. теңгесі ғана саланы нақты қолдауға жұмсалды.
Президенттің айтуынша, «Қарапайым заттар экономикасының» əлеуетін пайдалану қажет. Қазіргі уақытта жиһаз, азық-түлік, тоқыма, құрылыс салаларының мүмкіндіктері толық ашылып болған жоқ.
Сонымен қатар жүйелі проблемаларды анықтау үшін бұған дейінгі индустрияландыру бағдарламаларын объективті талдау қажет.
– Ең негізгі проблемалардың бірі – тиісті деңгейде қаржыландырудың болмауынан туындайтын жыл сайынғы қиындық. Мысалы, 2018 жылға арналған индустрияландыру бағдарламасы бар-жоғы 35 пайызға ғана қаржыландырылған. Қаржыландырумен қатар біздің стратегиялық мақсаттарымыз да кейінге шегеріле береді. Бұл жерде жоспарлаудың да төмен деңгейі қылаң береді. Қаржыландыру болмайтын болса, жоспарлаудың қажеті не? Бұл ізгі тілектің бағдарламасы болып қалады. Жобалар, бағдарламалар тиісті деңгейде қаржыландырылатындай болып жоспарлану керек, – деді Мемлекет басшысы.
Ауыл шаруашылығына серпіліс қажет
Президент өз сөзінде Елбасы ауыл шаруашылығындағы еңбек өнімділігі мен экспорт көлемін 2,5 есеге арттыруды тапсырғанын атап өтті. Бұл саланың инвесторлар үшін тартымдылығы төмен екені де құпия емес. Ауыл шаруашылығына тікелей шетелдік инвестицияның тек 1 пайызы, ал негізгі капиталға салынған инвестиция көлемінің 3,2 пайызы ғана тиесілі.
– Бізге алдағы бесжылдықта ауыл шаруашылығында нақты серпіліс керек. Осыған орай басты даму бағыттарын жəне іс-əрекеттердің нақты сызбасын анықтау керек. Инвестиция тарту жұмыстарын тиімді жүргізу қажет. Үкіметке «Қазақ Инвест» АҚ-мен бірлесе отырып алдағы үш жылда ірі, белгілі корпорацияларды тартуды тапсырамын, мұндай компаниялардың көбейгені бізге жақсы, – деді Мемлекет басшысы.
Осы орайда Президент ауыл шаруашылығы еңбеккерлерінің мемлекеттік қолдау талаптарының жиі өзгеруіне байланысты шағымдарының да орынды екенін жеткізді. Өз кезегінде мұндай өзгерістер дұрыс инновациялық шешім қабылдауда қиындықтар тудырып, агробизнестің тартымдылығы мен табыстылығын төмендетеді, кəсіпкерлердің ертеңгі күнге деген сенімін жоғалтады. Ең бастысы, Қазақстанның аграрлық мемлекет екендігі əсте естен шықпауы тиіс.
Соған орай Мемлекет басшысы Үкіметке ауыл шаруашылығы саясатында қысқа жəне ортамерзімдік басымдықтарды айқындап, олардың негізінде қолдау тетіктерін тұрақтандыруды тапсырды. Өйткені, басымдық анықталмай – іс алға жылжымайды.
– Ауыл шаруашылығы – басшылығының араларында сабақтастық жоқ жалғыз сала. Біз осы уақытқа дейін қанша бағдарлама қабылдап, қанша уəде тыңдадық! Əрбір министр сол қабылданған бағдарламасының дұрыс екенін дəлелдеп бақты. Ал қазір қолымызда не бар, құрғақ уəделер ме? – деген Мемлекет басшысы гербицидтер мен тұқым қорын жаңартуға, ауыл шаруашылығы техникасы паркін жаңғыртуға, агротехнологиялар мен сортты жаңалауға бөлінетін субсидиялардың тиімділігіне де күмəн келтіретінін айтты.
– Агроөнеркəсіп кешені өнімдері экспортының əлеуеті жоғары. Экспортты қолдауға қарастырылған 500 млрд. теңгенің 100 млрд. теңгесі ауыл шаруашылығы экспортына бағытталады. АӨК экспортының 60 пайызы – шикізаттық өнім. Былтыр ауыл шаруашылығы қайта өңделген өнімдерінің экспорт көрсеткіші тек 37 пайызға ғана орындалды, – деді Мемлекет басшысы.
Қасым-Жомарт Тоқаев Үкіметке экспорттық тасымалдауға қаралған қаражаттың уақтылы бөлініп, қолдаудың тежелмеуін де міндеттеді.
Сонымен қатар жерді тиімді пайдалану керектігіне тоқтала отырып, Ауыл шаруашылығы министрлігі жүргізген инвентаризация кезінде ауыл шаруашылығы жерлерінің 16,5 млн. гектары пайдаланылмай жатқаны анықталғанына назар аударды.
Осыған байланысты Қасым-Жомарт Тоқаев Үкіметке барлық ауыл шаруашылығы жерлерінің аудитін жүргізіп, жер кадастры ақпараттық жүйесін цифрландыруды тапсырды. Өйткені, бұл мəселеде ашықтық пен мөлдірлік болмаса ауылдың дамуы екіталай. Сондықтан Президент бұл ауқымды мəселені бірыңғайлауды келесі жылдың соңына дейін аяқтауға пəрмен берді.
– Ауыл шаруашылығы жерлерін тиімді пайдалану нормативтік жəне тəжірибелік тұрғыда бақылануы тиіс. Жер онда жұмыс істейтіндерге тиесілі болуы керек. Үкімет, оның ішінде Ауыл шаруашылығы министрлігі жерді тиімді пайдалану бойынша мониторинг жүргізуге кірісті. Бұл жұмысты соңына дейін жеткізу қажет. Ал 2021 жылы Жер кодексінің жекелеген нормаларындағы мораторий мерзімінің аяқталуына байланысты, яғни ауыл шаруашылығы жерлерін сатуға жəне жалға беруге салынған тыйым мерзімі бітетіндіктен, бұл мəселе бойынша нақты шешім қабылдауымыз керек.
Бұл мəселеде Парламент депутаттары, саяси партиялар мен қоғам өкілдері өз ойларын білдіреріне сенемін. Ал шетелдіктерге келер болсақ, жер оларға сатылмайды, – деп Мемлекет басшысы кесімді сөзін айтты.
Қасым-Жомарт Тоқаев сумен қамтамасыз ету жəне су жүргізу салаларына да көңіл бөле отырып, Үкіметтің су шаруашылығы құрылымдарының нақты есебін білмейтінін сынға алды. Сондықтан Үкіметке жыл соңына дейін су ресурстарының толық есебін шығарып, əкімдермен бірлесе отырып құрылымдарды қалпына келтіріп, жаңадан суармалы жерлерді анықтай отырып, көлемін көбейтуді тапсырды.
Бизнеске тұсау болғандар қатаң жазаланады
Мемлекет басшысы тағы бір маңызды бағыт ретінде кəсіпкерлікті қолдауға маңыз берді. Бұл мəселе жақында ғана Ұлттық инвесторлар кеңесінде талқыланған. Қасым-Жомарт Тоқаев осы орайда отандық бизнесті толық қолдайтынын білдіріп, кəсіпкерлердің жолына көлденең тұрып, негізсіз тексерулермен матап, алымдармен қанап, рейдерлікпен айналысатындарды қатаң жазалау керектігін айтты. Сонымен қатар бизнеске кедергі келтіретін мемлекеттік органдар мен олардың басшыларын қылмыстық жауапкершілікке тартудың уақыты туғанын мəлімдеді.
Мемлекет басшысы мемлекеттік жекешелік əріптестік саласына байланысты да пікір білдірді.
– Мемлекеттік-жекешелік əріптестігі саласының əлеуеті жоғары. Осыған қарамастан, МЖƏ жобаларының 90 пайызында мемлекет міндеттеме алған. Оған қоса, барлық міндеттемелердің 30 пайызы бойынша төлемдер жақын аралықта төленуі тиіс. Осылайша, МЖƏ идеясы тиімділігін жоғалтты, – деген Мемлекет басшысы жекеменшік əріптестер тарапынан белгілі бір жобалар бойынша міндеттелген мерзімнің сақталмауы мен жұмыстарының сапасына байланысты шағымдар туындағанын жеткізді. Мəселен, мұндай жағдай Маңғыстау облысында көрініс тапқан.
Қасым-Жомарт Тоқаев күн тəртібіндегі келесі маңызды мəселе ретінде қолайлы макроэкономикалық орта қалыптастыру ісіне назар аударды. Бұл – экономикалық саясаттың негізгі бөлшегі.
Президент банк секторының экономиканың дамуындағы үлесінің төмен болуына да тоқталды. Осы орайда Ұлттық банк жағдайды бақылауға алып, банк секторын реформалауды қаперде ұстауы тиіс. Сонымен қатар халық пен бизнес тарапынан баға саясатына транспаренттілік пен сенім қалыптастыруды қолға алуы қажет.
Кеңейтілген отырыста Қасым-Жомарт Тоқаев бюджет қаражатын тиімді пайдаланудың маңызына тоқталды. Бұл сала əзірге тұрғындардың нақты сұранысын қанағаттандырмай отырғанын сынға алды. Бүгінде бюджеттік бағдарламаларды жаппай қайта құрылымдауды айтпағанның өзінде имидждік жобалардан бас тарту – болашақтың еншісінде қала береді.
– Жобалау сапасының проблемасы ретінде Нұр-Сұлтан қаласындағы жеңіл рельсті көлік жобасын сөзімізге дəлел ретінде айтуға болады. Халыққа қолайлы əрі тиімді көлік түрін таңдаудың орнына қымбат жəне ұтымсыз жоба таңдалған. Бұл жерде мамандардың, архитекторлар қауымдастығының жəне жалпы қоғамның пікірлері ескерусіз қалған. Əкімдіктің мəліметтері бойынша, жобаланған жолаушылар ағыны тəулігіне 146 мың адамға жетеді. Қазіргі уақытта осыған ұқсас əуежайдан жаңа вокзалға дейінгі бағыттағы жолаушылар ағыны бар-жоғы 2 мың адамға əзер жетеді. Сонда жолаушылар ағынын қалайша 70 есеге көтермексіздер? Бұл жоба ұдайы субсидия талап еткенімен қоймай, мемлекеттің мойнына ауыр жүк болып артылу қаупі бар. Сондықтан Үкіметке Нұр-Сұлтан қаласы əкімдігімен бірлесе отырып, нақты ұсыныстар беріп, мəселеге нүкте қоюды тапсырамын, – деді Қасым-Жомарт Тоқаев.
Президенттің айтуынша, жұмсалған шығындар мен халықаралық міндеттемелер есепке алынатындықтан, бұл жоба тоқтатылмайды, бірақ салдары ауыр болатынына мойынсыну керек. Оған қоса, осы тектес жобаларды ұсынушылар бақылаушы органдардың сауалдарына жауап беруге дайын болулары қажет.
Президент келтірген деректерге қарағанда, қаражаттың тиімсіз жұмсалуына байланысты əдетте мемлекеттік органның қатардағы қызметкері ғана жауапты деп танылып, олардың жазасы келтірілген шығынды маңайламайды екен. Мəселен, 2018 жылы жауапқа тартылған 155 қызметкердің тек 7 пайызы немесе 11-і ғана басшы қызметкер болған.
Осыған байланысты Мемлекет басшысы Үкімет пен Есеп комитетіне мемлекеттік жəне квазимемлекеттік секторда бюджет қаражатын жоспарлау жəне тиімді пайдалану жауапкершілігін арттыруды тапсырды.
– Бұл мəселені заңнамалық деңгейде шешу қажет. Мен бұл бастаманы Парламенттің қолдайтынына сенемін, – деді Қасым-Жомарт Тоқаев.
Сонымен қатар Үкіметке мемлекет тарапынан салынған қаражаттың əлеуметтік жəне экономикалық қайтарымын бақылауды күшейтуді тапсырды. Мемлекет басшысы өз платформасында уəде етілген бюджетті қалыптастыруға тұрғындарды белсене араластыру тапсырмасын да еске салды. Осыған орай қоғамдық кеңестер мен мəслихаттар жергілікті бюджетті құрылымдауға қатысуы тиіс, ал «Nur Otan» партиясы белсенді əрекет етуі керек.
Қасым-Жомарт Тоқаев мемлекеттік сатып алулар жүйесін жетілдіруді тапсырды. Бұл процедуралар бүгінге дейін сан мəрте өзгертілсе де, сатып алулар əлі де мөлдірлігін жəне тиімділігін көрсете алған жоқ. Осы ретте техникалық құжаттарды əзірлеуді бір ізге салып, тəртіпке келтіру керек.
– Əлі күнге типтік жобалар, техникалық-экономикалық негіздемелер мен жобалық-сметалық құжаттар тек «үстелге қоя салу» үшін ғана жасалып келеді. Ол құжаттарға қойылатын талаптар отандық материалдарды қолдану, сондай-ақ, бюджеттік тиімділігіне байланысты қатаңдатылуы қажет, – деді Мемлекет басшысы.
Әлеуметтік салаға – ерекше көзқарас
Мемлекет басшысы өнім сапасын арттыру саласына ел Президенті ретінде баса көңіл бөлетінін айта келе, халықтың, оның ішінде əлеуметтік аз қамтылған тұрғындардың табысын арттыруға бағытталған кешенді іс-шаралар жиынтығына да назар аударды. Айталық, елімізде 1 маусымнан бастап бюджет саласының жекелеген қызметкерлерінің жалақысы 30 пайызға көбейтілді. 1 сəуірден бастап атаулы əлеуметтік көмек берудің шарттары өзгеріп, оны алушылар саны 3 есеге дейін артты. Қазіргі уақытта атаулы əлеуметтік көмек алушылар саны 1,5 млн. адамды немесе 291 мың отбасын құрайды. Ал осы көмекті төлеуге 202,4 млрд. теңге қарастырылған.
Бірақ осы атаулы əлеуметтік көмекке келгенде бірнеше қыжылды мəселе айқындалған. Мəселен, əдейі ажырасу, жұмыстан шығу, мүлкін өзгелердің атына жазу арқылы табысын азайтып көрсету, тіпті, қорасындағы малын сойып тастау жағдайлары да белең ала бастаған.
Көмек тағайындауға атүсті қараудың салдары халық арасында масылдық дертін туғыза бастаған.
Бұл деректерді уысында ұстап отырған Президент Үкіметке нақты көмек алушыларды ғана қолдай отырып, көмек тағайындауға бақылауды күшейтіп, алаяқтық жəне жемқорлық деректері бойынша назарға іліккендерді қатаң жазалауды тапсырды.
Қасым-Жомарт Тоқаев жаңадан жұмыс орындарын ашумен қатар, мүгедектігі бар адамдарды қолдауды да қатаң тапсырды.
Мемлекет басшысы кеңейтілген отырыс барысында Елбасының бастамасымен жарияланған “Жастар жылында” жастармен қоғамдық-идеологиялық жұмыс жүргізу өте маңызды міндет екенін атап өтті.
Президент азаматтардың еңбек құқықтарын қорғау мəселелеріне ерекше көңіл бөлу қажеттігін айтты.
– Биыл Атырау қаласында бірдей жұмыс атқаратын жергілікті жəне шетелдік жұмысшыларға лайықты жалақы төлеп, əділеттілікті сақтауды тапсырдым. Үкіметке осы мəселенің анық-қанығына жетіп, шешуді тапсырамын. Егер инвесторлармен жасалған келісімшарттарға өзгертулер енгізу қажет болса, бұл мəселені күн тəртібінде ұстау қажет.
Əрине, бұл оңай шаруа емес, түсінемін. Дегенмен, бұл мəселені шешу қажет. Себебі, ұлттық мүдделерді қорғау – барлық мемлекеттік органдардың басты мақсаты! – деп нақтылады Президент.
Қасым-Жомарт Тоқаев халықтың əл-ауқатына тікелей əсер ететін тағы бір маңызды бағыт – тұрғын үй мəселесіне де назар аударды.
– Бұл мəселені шешу үшін «Нұрлы жер» бағдарламасы жүзеге асырылуда. Биылғы жылдың 6 айында 5,7 млн. шаршы метр тұрғын үй пайдалануға берілді, бұл өткен жылдың осындай мерзімінің 98,1 пайызын құрайды. Сондықтан екінші жартыжылдықта кешігудің орнын толтырып, жоспарлы міндеттерге жетерімізге сенемін, – деді Мемлекет басшысы.
Осыған қарамастан, аймақтардағы пəтер кезегінде тұрғандар саны 2012 жылдан бері 2 еседей өсіп, 487 мың адамнан асқан.
Қасым-Жомарт Тоқаев тағы бір өзекті мəселе ретінде білім беру жəне денсаулық сақтау салаларын күшейте түсуді атады.
Мемлекет басшысы денсаулық сақтау саласындағы жағдайдың жақсарғанын, халықтың 50 пайызы медициналық қызмет сапасына көңілі толатынын атап өтті. Алайда, ауыл мен қаладағы медициналық қызмет сапасы мен нəрестелер өлімі көрсеткіштерінде алшақтықтар əлі бар.
Президент медициналық қызмет сапасын арттыру кадрлардың деңгейін көтеруге тікелей байланысты екенін жəне 1 маусымнан бастап сала қызметкерлерінің жалақысы 30 пайызға көтерілгенін айтты. Бұл үшін Үкіметтен 45 млрд. теңге бөлінген.
Сонымен қатар Мемлекет басшысы өңірлерді дамыту, мемлекеттік басқару жəне мемлекеттік қызмет сапасын арттыру мəселелеріне де ерекше маңыз берді. Мəселен, Қасым-Жомарт Тоқаев əрбір ұлттық холдинг пен ұлттық компаниялар Қазақстан халқына тек пайдасын тигізіп, шығындары туралы қорқынышты түс тəрізді тезірек ұмытулары тиіс екенін қадап айтты.
– Елбасы оларды экономиканы, инфрақұрылымдарды жəне индустрияны дамытатын даму институттары ретінде құрды. Бір сөзбен айтқанда, олардың міндеті – халыққа қызмет ету! Мемлекеттік холдингтер үшін құрылымдарын кеңейтіп, табыстарын арттыру – басты мақсат болмауы тиіс. Олардың көбі – монополистер, демек табыстарының дені – халық пен азаматтардың шығыны, – деді Мемлекет басшысы.
Одан əрі Мемлекет басшысы аталған саланы жетілдірудің тың жолдары мен нақты ұсыныстарын ұсынды. Мəселен, енді министрлердің орынбасарларына «Болашақ» бағдарламасы арқылы білім алуға тыйым салынбақ. Қасым-Жомарт Тоқаев вице-министрлер білімдерін өз қаражаттарына жəне бос уақыттарында жетілдірсін деген ұсыныс білдірді.
Отырыс соңында Президент Үкімет пен əкімдердің жұмысының негізгі мақсаты – халықтың табысын көтеріп, əл-ауқатын жақсарту, Елбасы Нұрсұлтан Назарбаевтың бастамаларын одан əрі жалғастыру екенін еске салды.
– Жүзеге асырылып жатқан барлық мемлекеттік бағдарламалар, ең алдымен, халқымыздың тұрмыс сапасын арттыруға бағытталуы тиіс. Сондықтан осындай аса жауапты міндетті жоғары деңгейде атқаруымыз керек. Бұл, ең алдымен, егемен еліміздің бүгіні үшін аянбаған ата-бабалардың ісін жалғастыру деп түсінуіміз қажет. Асқар Ұзақбайұлы Мамин басқарып отырған Үкімет алға қойылған мақсаттарды жүзеге асыруға қабілетті. Кəсіби деңгейі жоғары, мүмкіндіктері мол. Біз бұл күрделі кезеңнен де абыроймен өтеміз. Оған мен кəміл сенемін, – деп ойын қорытты Мемлекет басшысы.
(“Egemen Qazaqstan”,
16 шілде 2019 жыл).