“Қыспақты жеңген құрыш қыз”. Светлана Подобедова туралы бұлай сипаттама беру – кейіпкеріміздің тағдыры мен рухын, тартысқа толы өмір жолын шынайы аша түсері хақ. Сібір жерінде, ешкімге елеусіз стансада дүние есігін ашқаны үшін “жазықты” болып, елдік намысты әлемдік биік деңгейге көтерем деген игі тілегі тасқа тиген Светлана туралы, ауыр атлетикаға адалдығы мен спорттағы жанкештілігінің арқасында күні бүгінге дейін көлеңкедей ерген көреалмаушыларын жеңген жаужүрек қыз туралы сөз қозғаймыз.
Қанат ЕСКЕНДІР,
“Егемен Қазақстан”.
…Зүлфия Чиншанло, Майя Манеза, Светлана Подобедова… Үш қыз. Үш тағдыр. Үш алып. Үшеуінің талабы бір, тағдыры ұқсас һәм мәртебелері биік. Зүлфия мен Майя ұлты бөлек болғандығынан ханзу жерінде шетқақпайланса, Светлана “қараңғы ауылдан” шыққаны үшін қағажу көрді.
Светлана Подобедова 1986 жылы, сол кездегі РСФСР құрамына кіретін Ресейдің Иркутск облысына қарасты Зима стансасында қарапайым еңбек адамдарының отбасында дүниеге келген. Он жасынан ауыр атлетикамен шұғылданған Света арада бірер жыл өткеннен кейін-ақ штанга шашасында бәсекелестеріне кәдуілгідей қауіп төндіретін қайсар қарсыласқа айналып үлгереді. Үлкен спорт, әлемдік биіктерді бағындыру, рекорд жаңалау және Олимпиадаларда орыс туын көкке көтеріп, Ресей әнұранын шарықтата шырқату… осының бәрі жас саңлақтың жадында мықтап орныққан болашақтың жоспары, орындалуға тиіс арманы еді. Алайда, өмір Светаның өзі ойлағанындай болмай шықты. Менсінбеушілік, тәкаппарлық, жершілдік секілді керікеткен тірлік алдын кескестеп, қара темірді жанын салып қанша көтерсе де, озып елдің алдына шықса да, балақтан тартты да тұрды. Мейлі жаға жыртыс, мейлі көз жасыңды көлғып төк, сібірлік қыз пендәуи надандықтың құрбаны боп кете барды. “Есімін атамай-ақ қояйын, өте белгілі бапкер менің көрсеткішім асып тұрса да, спорт залындағы жаттығуда жүріп-ақ, халықаралық жетістіктерден салмақ асырсам да, “мәскеулік” бір қызды мұрнынан сүйреп үлкен спортқа шығарды”, – деп жауап береді Светлана Подобедова дүниежүзілік баспасөз құралдарының біріне берген сұхбатында. Сондай әділетсіздік білекті де жүректі қызды туған жерін тастап, өзге елге кетуге ғана емес, дұшпандарының бәрін жеңіп, үлкен жетістікке жетуге мәжбүрледі.
Ресей құрамасында өнер көрсете жүріп, Светлана Подобедова екі мәрте, 2004 және 2005 жылдары Еуропа чемпионы атағын жеңіп алады. Ол өзі көтеретін зілтемірге салмақ қосқан сайын қолдаушы емес, қорлаушылар, көтермелеуші емес, аяқтан шалушылар саны көбейе түсті. Оның әр жеңісіне жанкүйерлері мен жақын туыстары, ауылдастары шынайы қуанса, жас таланттардың тағдыры біздің қолда деп ойлайтын қарау қазылар мен өз есебін мемлекеттік мүддеден жоғары қоятын надан топ Подобедованы тура жолдан тайдыратын талай айлашарғыны ұйымдастырып жатты. 2006 жылы жасөспірімдер арасында әлем чемпионатында алдына жан салмай, ең жоғары көрсеткішке жеткенімен, “аңдыған жау алмай қоймайды” демекші, кенет Света қыздың қаны допинг-тестке сай келмей, әлем чемпионы атағы көзден бұлбұл ұшты. Қолдағы алтыннан қағылғаннан кейін Подобедова жаттықтырушысымен ақылдаса келіп, “Ресейден кету керек” деген шешім қабылдайды. Сол кезде “Іздегенге – сұраған” дегендей, біздің Қазақстан ауыр атлетика федерациясының мамандары орыс жерінен легионер алдырту мәселесімен Ресейде жүрген еді. Бірнеше айларға созылған келіссөздер түптің-түбінде Светлана Подобедованы біржолата Қазақ жеріне көшіп келіп, еліміздің азаматтығын алу жөніндегі мәмілеге тоқтады. Светаның болашағын ойлаған ұстазы өз шәкіртінің өзге елдің туы астында өнер көрсетсе де, әйтеуір, бағы байланбаса екен деп көп тілейді екен. Сол жолғы келіссөзде спортшы қыздың тағдырын біржола шешуге сол кісінің айрықша ықпалы болса керек. Сөйтіп, арада біраз уақыт өткен соң Светлана Подобедова Қазақстанның азаматы, һәм ауыр атлетикадан Қазақстан Ұлттық құрамасының белді мүшесі болып шыға келді.
Қазақтың кең құшағы мен қасиетті қара топырағы Светлананың бағын ашты. Біржолата табан аударғаннан кейін бас алмай, таңды таңға ұрған жаттығулар басталып жүре берді. Ұлттық құраманың кеңесшісі Энвер Түркелеридің тәжірибесі мен бас жаттықтырушы Алексей Нидің тәуекелі өзге зілтеміршілермен қатар, Светлананы да халықаралық ірі додаларда биік тұғырлардан көрсетті. Соның арқасында ол 2009 жылы әлем және Азия чемпиондығын жеңіп алды. 2010 жылы әлем біріншілігі мен Азия ойындарының чемпионы деген мәртебелі атқа ие болды. 2010 жылдан бері, қатарынан 3 жыл бойы Қазақстан чемпионы атанып, 2011 жылы әлем чемпионатының күміс жүлдесін алды. Жұлқа көтеруде – 134 кило, серпе көтеруде – 161 кило, сондай-ақ қоссайыста 295 кило салмақ алып, үш рет әлем рекордын жаңартты. 2010 жылы әлемнің ең үздік зілтеміршісі деген құрметті атаққа лайық болды.
Міне, бір кездері бәрі теріс айналып, Қазақ елінен қамқорлық көргені үшін “сатқын” аталған Света қыздың бабына бағы сай келді. Бейжің Олимпиадасына қатыстырмауға барын салған және сол тілектеріне жеткен ресейлік жаттықтырушылар ақыры сан соқты. Қаншама қыспақ көрсе де, қара нардай қайыспай күресе білген батыр қыз көзі жасаурап, тізесі әлсіз діріл қағып, Лондон төрінде қарсыластарына бағынбаған зілтемірді төбесінен асыра тік көтеріп тұрды. Былтыр Парижде өткен әлем біріншілігінде Ресей зілтеміршісі Надежда Евстюхина жолын кесіп, біздің қыз күміс медальді қанағат тұтқан. Сол жолғы жіберген мүмкіндіктің ащы дәмі Тұманды Альбионның төріне ту тіккенше тыным бергізбеді. Оның үстіне, үйреніскен қарсыластың тағы бір тосын сый сайлап келетіні анық. Дәл солай болды да! Әлемнің үш дүркін, Еуропаның бес дүркін чемпионы, Бейжің Олимпиадасының күміс жүлдегері, орыстың үкілеген үміті Оксана Сливенко жарақатына байланысты Лондонда өтетін ХХХ Олимпия ойындарына қатыса алмайтын болып, оның орнына ауыр салмақтағы Наталья Заболотная мен Надежда Евстюхина келді. Мұның Подобедованы “сындыру” үшін жасалған амал, екі жақтап қыспаққа алу әдісі екенін барша жұрт түсінді. Екеуі де Света үшін оңай қарсылас емес. Бірі серпе, екіншісі жұлқа көтерудің қас шебері, шынында да, Светлананы қос қапталдан қыса түсті. Ресейлік жаттықтырушылар 75 килода жеңіске жетеміз деп, 69 килодағы қыздарын құрбандыққа шалды. Көкейлерін тесіп бара жатқаны – қайткенде де Подобедоваға алтын медаль алғызбау. Екі қызын бір салмаққа байламай, тып-тыныш 69 киломен жұмыс істегенде ресейліктер, сөз жоқ, корей қызын оңай жеңіп, қанжығаларына алтын жүлде байлар еді. Амал не, “көркем ойды көреалмаушылық бұзады” деген бар ғой.
Шу дегеннен 115 килодан басталған зілтемір бәсекесі 121 килоға көтерілгенде белорусь атлеті Ирина Кулеш екінші мүмкіндікте ғана бұл салмақты бағындыра алды. Мақтауын асырғанымен, ресейлік Евстюхина бұл салмақты жұлқи алмады. Ол екі минуттық демалысқа кеткенде Заболотная шығып, 125 килоны лып еткізіп көтере қойды. Тіксініп-ақ қалдық. Тек Евстюхина үшінші мүмкіндігінен айрылғанда ғана үміттің оты қайта тұтанғандай күй кештік. 126 килоға тапсырыс берген Светаның қолынан зілтемір түсіп кеткенде теледидарға үңілген талай қазақтың жүрегі зырқ еткен болар. Қап! Бір өкініш, бір үміт… Подобедова екінші мүмкіндікте 126-ны алды. Оның қарсыласы Наталья екінші мәрте шығып, 128 килоны жұлқып тастады. Света қыз қасарысқандай боп, 130 килоға тапсырыс берді. Көтерді! Олимпиада рекорды жаңарды! Содан соң ресейлік қыз бұл рекордқа 1 кило қосып жаңартқанда да көңілімізге қорқыныш ұяламады. Сенгеніміз – Света серпе көтерудің қас шебері.
Бірінші мүмкіндігінде Заболотная 147-ні көтерді. Подобедова 150-ге тапсырыс беріп, оны оңай бағындырды. Сосын Заболотная 155-ке тұсау салды. Келесі кезекте Света 156 килоны сенімді түрде аспанға бір-ақ атты. Жүйкелер тырсылдап, жүректер қағып кетті. Амалы таусылған Ресей жаттықтырушылары 160 килоға тапсырыс жасады. Соңғы мүмкіндігін қалт жібермеген Наталья найқала басып, аренадан әрі асты. Жеке тұлғалардың ғана емес, жекелеген мемлекеттердің тағдыры шешілетін, бір тудан бір ту биік ілініп, бір ғана әнұран ағылшын аспанын тербейтін сәтке қол жеткізер мүмкіндік! Иә, сәт! Светлана 161 килоға тапсырыс берді. Иә, Жасаған! Тақымымызды бекерге қыспаппыз. Белтемірді майыстырып, қабырғаны қайыстырып, теңселтіп тұрып, тік көтерді 161 килоны. Арғы жақта Алексей Ни, бергі жақта біз болып секіріп кеттік қуаныштан!
Жаны нәзік әйел баласы емес пе, қанша жерден қайсар болғанымен, қарулы һәм жігерлі болса да Подобедова зілтемірді тастай беріп, жерге отыра кетті. Қыздарға тән мінезбен бетін басып, жасаураған көздерінен қуаныш пен қорқыныш, әлі де болса өзі жеткен жетістікке сенбегендей сәтте еді. Елге келгендегі бір сұхбатында: “Мен зілтемірді көтеріп тұрып ештеңені естімедім. Құлағым тарс бітеліп қалғандай еді. Тек қазылар алқасындағы кісі маған күлімдеп, басын изегенде ғана қолымдағы темірді тастауға болатынын түсіндім”, – деді ол.
Олимпия ойындарының чемпионы. Бұл атаққа Света ұзақ жыл орасан күш жұмсап, телегей-теңіз тер төгіп жүріп жетті. Саналы өмірінде бәсекелестіктің де, бақталастықтың да құрбанына айналып үлгерген жауынгер қыз көреалмаушылардың сан-саққа жүгірткен алып-қашпа әңгімесіне де, тасада тұрып тас лақтыруға бейім тыраш тірлігіне де нүкте қойғандай болды. Қойды да! Олимпия ойындарында өнер көрсетуге берілген соңғы мүмкіндігін өте сәтті пайдаланды. Бақ бұйырды бұл қызға!..
Қазір ресейлік жанкүйерлер мен ғаламтор қолданушылар Ресей Ұлттық ауыр атлетика федерациясының жаттықтырушыларын жерден алып, жерге салады. “Вести. Иркутск” сайты шын мәнінде өкіне отырып: “Біздің жерлесіміз Светлана Подобедова Лондонда өтіп жатқан ХХХ Олимпия ойындарының чемпионы атанды. Алтын медаль иегері. Алайда, ол медаль Ресей қоржынына бұйырмады”, – деп жазды. Бір сөзбен айтқанда, бізбен көршілес елдердің әсіреұлтшылдық пен эгоцентристік жолды ұстанудан мықтап таяқ жегеніне әлем куә. Бір байқағанымыз, батыр мінезді ұл мен қыз өзім дегені өзекке тепкенде пана болып, бағын ашқан елді Отан тұтып, оның туы көкке көтерілсе, Гимні шырқалса еріксіз көзіне жас алады екен.
Шынында да, Қазақстан ауыр атлетикасында күрделі тағдыр иелері жүр деп айтуға әбден болады. Аренадан тыс өмірде зілтемірден де ауыр психологиялық салмақты көтеріп жүрген Зүлфия Чиншанло, Майя Манеза, Светлана Подобедова… Осы жерде, бәлкім, реті келіп тұрған шығар, ішімізде кетпесін, ҚР Ауыр атлетика федерациясының кеңесшісі Энвер Түркелери де Болгария билігінен теперіш көрген талайлы тағдыр иесі болатын. Болгар жеріндегі түрік балаларын баптап, халықаралық ареналарға шығарған ол зілтемір спортында жаңаша жаттығу тәсілін, чемпиондарды дайындаудың соңғы үлгісін ойлап тапқан. Кейінірек тарихи Отаны – Түркияға көшіп келгеннен кейін Найм Сүлейменоғлы, Халил Мутлу секілді үш дүркін Олимпиада чемпиондарын даярлап шыққан ер. Біздің Илья Ильинді сыртқы тұрқынан танып, үлкен спортқа сүйреген де сол кісі.
Алматы халықаралық әуежайынан зілтемірші қыздарымызды күтіп алғанда Светлананы азкем сөзге тарттық. Сонда ол: “Мені Лондонда жанкүйерлердің көрсеткен қолдауы, елден соғылған телефон қоңырауы, халқымның ыстық ықыласы үнемі қанаттандырып тұрды. Елімнің маған қалай сенім артқанын, осы Олимпия ойындарына қатысуыма қаншама жағдай жасағанын ойлаған кезде ширығып кететінмін. Шынымды айтсам, мен әлі де Олимпиада чемпионы болғаныма сене алар емеспін. Жаттығуға тиянақты дайындалғанымды, тек қана алға ұмтылғанымды білемін, басқасы есімде жоқ. Түсім секілді”, деп ағынан жарылған. “Батыр – аңғал” дегендей, Света қыз танымал тарлан болса да, бала секілді таза көңілін танытып қойды бізге. “Жарыстан соң бейнетаспадағы түсірілімді бірнеше рет қайталап көріп шықтым. Ресейлік зілтеміршілерден гөрі маған көбірек қол соғып, мені көбірек көтермелеген екен жанкүйерлер. Көңілім өсіп қалды. Ал тұғырға көтерілгенімде, еліміздің Гимнін бүкіл стадион болып орындағандай күй кештім. Түрлі ұлт өкілдері қосыла жырлағанда тізем дірілдеп, денем босап, көз жасыма қалай ерік бергенімді білмей қалыппын”. Елбасы Нұрсұлтан Назарбаевтың жіберген жеделхаты туралы сұрадық. Мемлекет басшысы ХХХ Олимпия ойындарындағы жеңісіне орай Светлана Подобедоваға құттықтау жеделхатында:
“Лондондағы ХХХ Олимпия ойындарының ауыр атлетика сынындағы жеңісіңмен құттықтаймын!
Шиеленіскен бәсекеге қарамастан, сен біздің елімізді әлемдік ойындарда лайықты таныта алдың. Сен жеңіп алған алтын медаль – жоғары шеберліктің, мықты ерік-жігердің және рух бекемдігінің көрсеткіші.
Сенің көптеген спорттық жетістіктеріңнің қатарында енді Олимпиада чемпионы атағы бары да өте қуанышты. Саған табыстар және жаңа жеңістер тілеймін!”, – делінген еді. Президенттің сол сөздері есіне түсіп кеткендей тебіреніп кеткен Светлана: “Өте үлкен құрмет! Мемлекет басшысынан құттықтау алу – адамға тың күш-қуат беріп, жаңа жеңістерге, жаңа рекордтарға жетелейді. Біз, Зүлфия, Майя үшеуміз сырласпыз, үшеуіміздің де көңілімізді серпілтіп, жаңа талпыныс сыйлады Елбасының жеделхаты. Жеңіс тұғырына көтерілген бізді арнайы өзі телефон шалып құттықтағанда Отанымды, оның Президентін, халқын шексіз сүйетіндігіме көзім жетті”, – деп жауап берді.
Ресейлік спорт басылымының журналисі Светланаға: “Ресейге деген өкпең басылды ма?” – деген сұрақ қойыпты. Оған Подобедова: “Одан беріде алты жыл өтті емес пе? Ресейге артар өкпем жоқ. Менің спортшы болып қалыптасуыма, халықаралық жарыстарға алғаш шығуыма жол ашқан ел. Мен қазір басқа елдің туы астында өнер көрсетіп жүргендіктен, бар ынтам – сол мемлекеттің намысын аяқасты етпеу ғана”, – деп жауап беріпті. Міне, азамат! “Лондонда негізгі қарсылас деп кіммен психологиялық түрде шарпыстыңыз?” – деп сұрады ресейлік тағы бір журналист. “Надежда Евстюхина мен Наталья Заболотная ғана, басқасын көзіме де ілмедім. Серпе көтерудің шебері Надя жұлқа көтерудегі бірінші салмақтан сүрінген кезде бір қарсыластың кемігенін түсіндім. 164-165 килоны көтеруге шамам еркін жетсе де, мен Наташадан 160 килоны көтереді деп күтпеп едім. Мені тым даңдайсытпай, лайықты қарсылас бола білгені үшін де оған рахмет!” – дейді. Тіпті, жарыс соңында қолын алайын деп іздеген едім, таба алмадым деп ақталуының өзінен адами қасиеттің лебі еседі.
Подобедованың негізгі қарсыласы Наталья Заболотная http:tv.eurosport.ru сайтына берген сұхбатында: “Мен Олимпиадаға баратынымнан кеш хабардар болдым. Еш дайындықсыз жүрген едім және 75 кило менің салмағым емес. Шұғыл жиналуыма, дайындықты бастап жіберуіме тура келді. 160 кило салмақты тәлтіректей көтергеніме де рахмет деңіз. Әйтпесе, жаттығуда 150 килодан ауыр салмақ көтеріп көрмеген басым, мынадай ауырлыққа төтеп бергеннің өзін ерлікке балар едім”, – деп өзін-өзі ақтай отырып, ағынан жарылады. Онысына да рахмет!
Светлана Подобедова – қиын өнерді серік еткен қилы тағдыр иесі. Қолдануға тыйым салынған дәрі-дәрмекті пайдаланды деп бір кездері чемпиондық атағын алып қойғанда теріс айналғандарға да, өзге мемлекеттің азаматтығын алып кетті деп күңкілдегендерге де, сан құбылған неше алуан қитұрқы қылық, қаңғыма сөздің біріне де селт етпестен, өзінің адал екендігін, күшті және қайсар екенін дәлелдей білген, сол жолда қажымай еңбектенген Светлананың келешегі жарқын, болашағы баянды болмақ. Өйткені, ол – қасиетті Қазақ елінің азаматы. Қазақтың құнарлы қара топырағына тамырын терең жаюды өмірлік мақсаты етіп алған жан. Қазақтың намысы үшін басын бәйгеге тіге білген әлеуетті білегі, ел деп соққан жүрегі бар қыз. Алға, Қазақстан! Жаса, қазақтың Светланасы!
(“Егемен Қазақстан” 10 тамыз, 2012 жыл.
Ықшамдалып алынды.)