Елімізде тұрғын үй-коммуналдық шаруашылығын жаңғыртудың біртекті тәртібінің ұсынылмауы және орындалу тетіктерінің нақтыланбауы салдарынан көпқабатты үйлерді жөндеуге қарастырылған қаражаттың бей-берекет жұмсалып жататындығы, “бармақ басты, көз қыстылыққа” жол беру фактілері орын алып келгені жасырын емес.
Жақында Парламент Мәжілісінің жалпы отырысында “Қазақстан Республикасының кейбір заңнамалық актілеріне тұрғын үй-коммуналдық шаруашылығы мәселелері бойынша өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы” заң жобасы бірінші оқылымда қабылданды. Енді бұл салада тәртіп орнауы тиіс деп ойлаймын.
Халықаралық тәжірибені зерделеп және пәтер иелері кооперативтерінің қызметін талдай келе Индустрия және инфрақұрылымдық даму министрлігі әзірлеген заң жобасы өткен жылдың қыркүйегінде Мәжілістің қарауына берілген болатын. Бұл заң жобасы тұрғын үй қорын басқарудың жаңа моделін енгізуге, көппәтерлі тұрғын үйлерді кондоминиум нысандары ретінде тіркеу тәртібін айқындауға, оны басқару және күтіп-ұстау жөніндегі қызметті реттеуге, жергілікті атқарушы органдардың тұрғын үй инспекциясының құзыретін нақтылауға бағытталған.
Бұған дейін халық қалаулылары еліміздің әр өңіріндегі сала мамандарымен кездесіп, осы заң жобасын талқылаған болатын. Заң жобасына 550-ден астам түзету енгізіліп, оның дені қабылданды. Мен де бұл жиналыстардың басым бөлігіне қатыстым.
Биылдан бастап көпқабатты үйлердің тұрғындарына жаңа ереже ұсынылады. Сонымен қатар қазақстандықтар пәтер иелері кооперативінен бас тартып, оның орнына мүлік иелерінің бірлестігі құрылмақ. Сондай-ақ, тұрғын үй қатынастарына қатысушылардың өзара іс-қимылының ашықтығын қамтамасыз ету үшін тұрғын үй қоры мен тұрғын үй-коммуналдық шаруашылығының бірыңғай ақпараттық жүйесі әзірленді. Заң жобасындағы тағы бір жаңалық – үйлерді толық жөндеуден өткізуге қажетті қаражатты жинайтын арнайы қор құру көзделіп отыр. Бұл саладағы негізгі өзгеріс – үйлерді басқару формасы түпкілікті ауысады.
Заң жобасын әзірлеу барысында пәтер иелерін күрделі жөндеу жүргізу үшін ай сайын төлем төлеуге міндеттейтін бапқа ерекше назар аударылған. Бүгінде ай сайын әр шаршы метрге төленетін сома 51 теңгені құрайды. Алайда, тәжірибе көрсеткендей, бұл талаптың өзі дұрыс орындалмай келді. Себебі, пәтер иелері кооперативтерінің ортақ есепшотына түскен қаржы бірден бірнеше үйге қызмет көрсетуге жұмсалуы мүмкін. Демек, әр үйді жөндеуге сондағы тұрғындардың жинағанына қарай емес, өз қалауынша қаражат бөледі. Екінші жағынан әр шаршы метр үшін ай сайын қосымша 51 теңгеден төлеп тұру да тұрғындарға қиындық туғызуда. Сондықтан депутаттар осы жарнаны төрт есе қысқарту мақсатында заң жобасына түзетулер енгізген болатын. Нәтижесінде міндетті төлемнің көлемі 1 шаршы метр үшін ай сайын небары 12 теңгені құрайтын болды. Оның үстіне сол қаржы әр үйде тұратын тұрғындардың жалпы санының кемінде үштен екісінің шешімімен ғана жұмсалмақ.
Жаңа заң жобасында сату үшін салынып жатқан көппәтерлі тұрғын үйлерді салушы компания сатылым басталғанға дейін сол үйді тіркеуден өткізуге міндетті. Өйткені, тіркелмеген тұрғын үйлердегі пәтерлерді сатылымға шығаруға тыйым салынады. Бұл – дұрыс шешім. Себебі, мердігер компаниялар бұған дейін өз пайдасы үшін үй құрылысындағы кемшіліктерді тұрғындар төлейтін жарналардың есебінен түзетіп отырғанын білеміз. Сондай-ақ, жертөле сияқты ортақ мүлікті жаппай сату немесе жалға беру арқылы табысқа кенелді.
Ендігі кезекте заң жобасының авторлары “бір үй – бір бірлестік – бір есепшот” қағидатымен жұмыс істейтін мүлік иелерінің бірлестігін құру арқылы бұл түйткілді мәселені шешудің жолын қарастыруда. Әр меншік иесінің бірлестігі өзінің ағымдағы және жинақтаушы шоттарын ашатын болады. Тұрғындар ай сайын сол шотқа ақша аударып, бірнеше жыл бойы ағымдағы және күрделі жөндеу жұмыстарына қажетті қаражат жинайды. Қажетті сома жиналған кезде күрделі жөндеу жұмыстары жүргізіледі. Ал қарамағында бірнеше көпқабатты тұрғын үйі бар пәтер иелері кооперативінің бір ғана шоты бар. Сол шотқа түскен ақша кез келген уақытта үйдің шығындарына жұмсалады. Германияның тәжірибесі бойынша енгізілген бұл жаңашылдық пәтер иелері кооперативтері және басқарушы компаниялар тарапынан қызметтер мен тарифтердің тұрғындарға жүктелмеуін және қаржының ашық жұмсалуын қамтамасыз етеді. Сондай-ақ, тұрғындардың басқару тәсілін таңдау құқығы жеке құзырлы органдар арқылы немесе шарт негізінде басқарушы компанияларға беріледі.
Бұл салада көп жылдан бері еңбек етіп жүргендіктен мен заң жобасының түйткілді тұстарын да айтып өтуге тиіспін. Пәтер иелері кооперативтерінен түбегейлі бас тартуға әлі ертерек. Себебі, бірлестіктердің бұл саладағы күрделі мәселелерді жедел шешуі неғайбыл. Менің ойымша, бұл екеуін қатар жүргізу қажет. Көпқабатты тұрғын үйлердегі коммуникациялық жүйелердің тозығы жеткенін, шатырлар мен кіреберістердің жөндеу көрмегенін білесіздер. Мәселен, пәтер иелері кооперативтерінде жиналған қаражатты жөндеу жұмыстарына жұмсау мәселесі талқыланған жиын барысында тұрғындардың басым бөлігінің дауысы жиналуы қажет. Бұл ортақ шешім шығару үшін жеткілікті. Ал мүлік иелері бірлестігі құрылған кезде бұл жағдайда тұрғындар 100 пайыз дауыс беруі керек. Яғни, бір адам қарсы болса, шешім қабылданбайды.
Бүгінде облысымызда 1700-ге жуық көппәтерлі тұрғын үй бар болса, оған 600-ден астам пәтер иелері кооперативі қызмет көрсетеді. Петропавл қаласындағы көпқабатты тұрғын үйлердің басым бөлігіне күрделі жөндеу қажет. Шатырларды, іргетастарды, дәліздерді қалпына келтіруге тұрғындардың да, пәтер иелері кооперативтерінің де қаржылық мүмкіндіктері жоқ. Сондықтан кондоминиум нысанының ортақ мүлкіне күрделі жөндеу жүргізудің жаңа тетігін енгізу бүгінгі күннің талабы болып отыр. Сөйтіп, жаңа заң жобасында “Қазақстан тұрғын үй құрылыс жинақ банкі” АҚ-ның облыстық филиалдарында ашылған есепшоттарда күрделі жөндеу жұмыстарын жүргізуге қажетті қаражатты жинақтау және жеңілдетілген қарыз алу механизмі әзірленіп, енгізілді. Бұл тұрғындардың өз үйлеріне күрделі жөндеуге қажетті қаражатты қиналмастан жинауларына мүмкіндік береді.
Заң жобасында қатысушылар үшін барлық үрдістің ашықтығын қамтамасыз ететін тұрғын үй-коммуналдық шаруашылығының ақпараттық жүйесін құру қарастырылған. Бұл жүйе онлайн режімде тұрғындардың өз үйлерін басқаруға қатысуға мүмкіндік береді. Яғни, үйді күтіп ұстау шығындарын үйлестіру және басқарушы компанияның шоттарындағы қаражаттың жұмсалуын бақылай алады. Бұл жобаның қаншалықты тиімді болатыны алдағы уақыттың еншісінде.
Сергей ХУДЯКОВ,
облыстық пәтер иелері кооперативтері қауымдастығының төрағасы.