Қазақстанда 70 мың адамға эпилепсия диагнозы қойылған, соның 28 мыңы – балалар мен жасөспірімдер. Бұл ресми дерек қана. Шын мәнінде, бұл дертке шалдыққан жандардың саны әлдеқайда көп болуы мүмкін. Өйткені, талмасы бар екенін дәрігерлерден жасырып жүрген науқастар аз емес.
Эпилепсияның ауыр түрлері мен неврологиялық дертке шалдыққан балалардың көбейгені мамандарды да алаңдатып отыр. Медицина тілінде эпилепсия аталатын бұл аурудың қазақша атауы – ұстама. Бұған сау адам түгіл, сырқаттың өзі үрке қарайтыны жасырын емес. Сондықтан кейбір науқастар емделмек түгіл, ауруын ашық айтуға құлық танытпайды. Сырқаттың аты айтып тұрғандай, мидың созылмалы ауруы салдарынан адамның мінез-құлқы ғана емес, іс-әрекеті де өзгереді. Сондықтан бір кездері бұл ауруды ақ халаттылар жазылмайтын кесел деп санаса, бүгінде медицинаның дамыған уақытында мамандар эпилепсиямен күресудің тиімді әдістері бар екенін жоққа шығармайды.
Әлемде эпилепсиядан 50 миллион адам зардап шексе, біздің өңірде диспансерлік есепке алынғандардың саны бір мыңнан асады. 2008 жылдан бастап елімізде эпилепсиямен ауыратын адамдар “Күлгін түсті” күнді атап өтеді. Бұл неврологиялық сырқатқа шалдыққан, яғни эпилепсиямен ауыратын жандарға көмек көрсету мақсатында қолға алынған жоба болатын. Идея авторы – канадалық Кесседи Меган. Неврологиялық сырқаттарға көмектесуге талпынған канадалық жеткіншектің жобасы әлемде кең қолдау тапты. Ұстама, талма сырқаты бар адамдарға қолдау көрсету – оң шешім. Ол қоғамда неврологиялық дерті бар адамдарға қолдау көрсетудің орнына, бойларын аулақ ұстауды жөн көретін жандарды қайырымды болуға шақырды.
– Эпилепсия – құрысу ұстамаларымен сипатталатын мидың созылмалы дерті, яғни ми қызметтерінің бұзылуларының ішіндегі ең жиі кездесетін сырқат. Эпилепсия кезінде кейбір сырқат аузынан көбігі ағып, талықсып қалса, енді бірде адамдардың жүріп келе жатып оқыс тұрып қалуы, өз-өзінен күлуі, аяқ-қолы дірілдеп, сезімталдығы төмендеуі мүмкін. Қазіргі таңда эпилепсияның түрі көп. Соған сай белгілері де әртүрлі, – деген облыстық аурухананың неврология бөлімшесінің меңгерушісі Ирина Зламанец соңғы жылдары мамандардың көмегіне жүгінетін сырқаттар саны азаймай отырғанын алға тартты. Оның себебін ауруды анықтау үшін жүргізілетін диагностикалық көрсеткіштің жақсаруымен байланыстырды.
– Эпилепсиямен ауыратын науқастардың сау адамнан ешқандай айырмашылығы жоқ. Құрысу ұстамалары кезінде сырқаттың түрлі іс-әрекеті үрей туғызады. Ол үшін кейін науқас ұялады. Сондықтан көп жағдайда ауруын жасыруға тырысады. Олар қоғамға қауіпті емес. Тек ауруы қозғанда олар өздерінің денсаулықтарына зиян келтіруі мүмкін. Құрысу ұстамасы кезінде не істеп, не қойғандарын білмейді. Эпилепсияның кейбір түрін емдеуге болады. Алайда, әрбір сырқат ұстама ауруына қарсы ұзақмерзімді, тіпті, үздіксіз дәрі ішуі керек. Сырқат түріне байланысты әрбір адамға жеке ем тағайындалады, – дей келе жоғары санатты дәрігер Ирина Михайловна бұл дерт туабітті және жүре пайда болуы мүмкін екенін айтты. Мәселен, жарақаттану, инсультке шалдығу, түрлі қабынулардың әсерінен ауру қозуы ықтимал.
Эпилепсия туралы сөз қозғағанда маман тапшылығы мәселесін де айтып өткен жөн. Біздің өңірде невропатолог дәрігерлер жетіспейді. Қазіргі таңда 27 орынға шақталған облыстық аурухананың неврологиялық бөлімшесінде бес невропатолог жұмыс істейді. Бүгінгі таңда облыста 21 невропатолог болса, тағы сегіз дәрігер қажет. Ал Светлана Ацина сияқты облыста білікті эпилептолог біреу ғана. Оның өзі жекеменшік клиникада ғана науқастарды қабылдайды. Ал мемлекеттік медициналық ұйымдарда эпилептолог дәрігер мүлде жоқ. Сондықтан қат маманның қабылдауына сырқаттар бірнеше ай бұрын жазылады. Жекеменшік клиникада жұмыс істейтін жоғары санатты дәрігер Светлана Владимировна қазір сырқаттардың көптігінен таңнан кешке дейін, тіпті, демалыс күндері жұмыс істеуге тура келетінін айтты.
Дәрігер генетикалық, мидың қантамырлары, ауыр босану, басми жарақаты, мидың қатерлі ісігі, орталық жүйке жүйесі бұзылыстары, инфекциялық аурулар эпилепсияның негізгі этилогиялық факторы екенін атап өтті. Маманның айтуынша, балалар мен ересектер арасында бұл ауру жиі кездеседі. Баласының денсаулығына алаңдап, жанын қоярға жер таппай жүрген ата-ана Самат пен Дина Жапаровтардың тоздырмаған табалдырығы, қақпаған есігі жоқ.
– Баламыз Әлиханда ауру белгісі бір жастан асқанда байқалды. Бірақ оған мән бермей, уақыт өткізіп алдық. Үш жасқа келгенде тілі байланып қалды. Диагнозды анықтау үшін Астана, Алматы, Омбы қалаларына бардық. Бірақ ешқандай нәтиже болмады. Кейін қоғамнан көмек сұрап, қайырымдылық концертінен түскен қаржыға Германияда баланың басына ота жасаттық. Содан кейін, Құдайға шүкір, Әлихан ұстамасынан айықты. Алайда, оған әлі күнге дейін көмек қажет, – деген Дина Хәкімқызы ерекше күтімді қажет ететін балалардың көбейіп бара жатқанына алаңдайтынын айтты. Ол сырқаттарға дер кезінде көмек көрсетіп, ауруды емдеу үшін қолда бар мүмкіндікті жіберіп алмауға кеңес берді. Әсіресе, қиын жағдайға тап болған баланың өмірі үшін күресіп, ата-аналар табандылық танытуы тиіс екенін алға тартты. Өкінішке қарай, баласының ауыр дертіне шыдамдылық танытпаған жұптардың тағдыры екіге айырылып, көп жағдайда ер азаматтардың тарапынан әлсіздік байқалатыны жасырын емес.
– Кейбір адамдар эпилепсия дертін қоғамнан жасырып, дәрігердің көмегіне жүгінуге асықпайды. Адам ауруды сатып алмайды. Сондықтан сырқатына араша іздеген адамдар уақытында ем қабылдап, дәрігерге қаралуы қажет. Қазір медицина дамуда. Кез келген аурудан айығуға мүмкіндік бар. Тек уайымға беріліп, қайғы-мұңға салынып, қолды бір сілтемеу керек, – дей келе ол қоғам тарапынан эпилептиктерге көзқарас түзу еместігіне реніш білдіріп, тегін дәрі-дәрмекпен қамту мәселесі өзекті екенін жеткізді. Мәселен, тоғыз жастағы Әлихан күніне екі мезгіл “Сабрил” дәрісін қабылдауы қажет. Ал ол дәріні еліміздегі дәріханалардан қолыңа шам алып іздесең де таппайсың. Өйткені, Қазақстанды айтпағанда, көрші Ресейдің өзінде бұл препарат сатылымда жоқ. Қазіргі таңда оны Германиядан өз қаржыларына сатып алып отырған Жапаровтар отбасы не себепті бұл препараттың елімізде берілетін тегін дәрілердің тізіміне енбей қалғанын түсінбейді. Сондықтан дәрінің бір қорабын он бес мың теңгеге сатып алуға мәжбүр болып отырған ананың эпилептиктерді тегін дәрімен қамту мәселесі шешімін тапса деген уәжі бар. Өйткені, ауруына араша сұраған Әлихан сынды сырқаттардың жағдайы жіті бақылауды қажет етеді.
Ақмарал ЕСДӘУЛЕТОВА, «Soltústik Qazaqstan”.