– Жангелді Уақпанұлы, жылқы жылының есігімізден енгеніне бірнеше күн болды. Жаңа жылдан қандай өзгерістер күтесіз?
– Кез келген адам жаңа жылдан жақсылық күтері сөзсіз. Жылқы қазақтың төрт түлігінің ішіндегі ең қадірлісі ғой. Былтыр облыс орталығының кіреберісінде Ботай ескерткіші бой көтеріп, ата-бабаларымыздың жылқының төл иесі болғанын бекіткендей болдық. Жаңа жылдың ауқымды өзгерістерге толы болатынын Президентіміз де атап өтті. Саясат пен экономикадағы жаңа бетбұрыстар елімізге игілік әкеледі деп сенемін.
– Өткен күзде тұрмыстық зорлық-зомбылық мәселесі көтерілген жиында облыс әкімі жастар құқық бұзып, жаза баспау үшін ардагерлер ұйымдары белсенді жұмыс істеп, тентекті заңмен ғана емес, ақсақалдардың тәлімімен де тезге салу керектігін айтты. Бұл бағытта қандай жұмыстар жүргізіліп жатыр?
– Ең алдымен, осыдан бірнеше ғасыр бұрын қазақ даласында бірде-бір түрме болмағанын еске салғым келеді. Мұның бәрі бабалар тәлімінің арқасы. Қылмыс пен құқық бұзушылықты азайту үшін үйдегі тәрбиені қолға алу маңызды. Халықтық дүниетаным мен тәрбие жүйесінен ажырамауымыз керек. Егемендіктің іргесін бекіткен буынның жас ұрпаққа берері мол. Бүгінде мектептердегі тәрбие үрдісі Мемлекет басшысының «Адал азамат» тұжырымдамасына негізделген. Бұдан аға буын өкілдері де шет қалған жоқ. Облыстық білім басқармасының жанынан ардагер ұстаздар кеңесін құрып, мектептерде кездесулер өткізіп келеміз. Оқушылар, ата-аналар және ұстаздармен белсенді жұмыс жүргіземіз.
Бұл мәселе жастармен бірнеше рет кездескеннен шешіліп кетпейді. Басты олқылық – отбасы тәрбиесінде. Зерттеушілердің айтуынша, бүгінгі ата-ана перзентімен күніне небәрі 10 минут қана сөйлеседі екен. Ал ересектердің телефонда өткізетін уақыты 4, балалардікі 6 сағаттан асады. Ата-анадан мейірім көрмеген бала теріс әрекетке бейім тұрады. Қазақ танымында «ортаға кіру» деген ұғым бар. Үлкендердің әңгімелескен ортасына әр баланы кіргізбеген. Тек үлкеннің өсиетін жадына тоқып, ата ұлағатын санасына құйған кішкентайлар ғана үлкендермен қатар отырып, кеңеске қатысқан. Кей жастардың өз өмірін ойрандауының басты себебі – ортаға кірерлік тәрбие алмағанының салдары.
– Жастардың бойынан бойкүйездік, боркеміктік, өмірден ерте түңілу сияқты құбылыстарды жиі байқаймыз. Кейінгі буын өкілдерінің бойында жастық жалын, отты жігер неге азайып кетті?
– Қазақ жас күнінен ер баланың белін буып, қамшы ұстатып, атқа отырғызып, бес жасында қолына садақ берген. Бабаларымыз жастарды ел қорғауға тәрбиелеген. Түрік бауырларымыз кішкентайларына «Өскенде кім боласың?» десең, «Ғаскер боламын» дейді екен. Осы тәрбиенің арқасында олар тәуелсіздік үшін соғыста бірнеше елдің әскерін тойтара білді. Ал біздікілер банкир, экономист болуды армандайды. Жастар тәрбиесіне әлеуметтік желілердің тигізіп отырған зияны орасан. Жарты күнін желіде өткізетін жастардың ойы шолақ, таным көкжиегі тар болады. Қандай да бір сұраққа қатысты пікірін толық жеткізе алмайтындар молаюда. Ғаламтордың кесірінен шынайы өмірден алшақтап бара жатқандар көп. Экранға телмірген ұрпақ үшін терезенің сыртында не болып жатқаны қызық емес. Сондықтан да ондай жастар өмір ағымымен бетпе-бет келгенде не істерін білмей қиналады. Уақытын босқа өткізіп, өмірлік тәжірибе жинамаған, қарым-қатынасқа түсуді білмейтін, өзіндік ұстанымы қалыптаспаған жанның салы суға кетіп, аянышты күй кешеді. Ондай балалар күннің көзін көрмей, көлеңкеде өскен өсімдік сияқты. Баяу жел соқса сабағы үзілгелі тұрады.
– Былтыр ұлтқа тұтқа болған абыздардың бір тобы дүниеден озды. Соларды жоқтаған жазбалардың арасында «Қазақта ақсақал қалған жоқ», «Елге жол көрсетер азаматтар азайып барады» деген пікірлер жиі ұшырасады. Бұған қатысты ұстанымыңыз қандай?
– Әр заман өз тұлғасын тудырады. Үлгі аларлық аға буын өкілдері жоқ емес, бар. Алайда сол баяғы «ауылдағының аузы сасық» деген пиғылымыздың кесірінен жанымызда жүрген азаматтар тасада қалып келеді. «Тұлға қалған жоқ» деп қара аспанды төндіргенше, үлгі-өнегесі көп, ұрпаққа берері бар жандардың қадіріне жеткен жөн.
Тағы бір байқағаным, қазақ сөз тыңдаудан қалып барады. Әлеуметтік желіде жағымды жаңалықтан бұрын теріс пікір тез тарайды. Қашан көрсең біреуді біреу тұқыртып, күйе жаққысы келеді. Көреалмаушылық деген кеселден әлі арыла алмай келеміз. Әйтпесе арамызда сөзімен де, ісімен де үлгі боларлық аузы дуалы, сөзі уәлі ақсақалдарымыз бар. Бірақ соларды тыңдайтын орта жоқ. Мерейтойлық іс-шараларда ғана болмаса, басқа жерде басымыз қосыла бермейді.
Белгілі адамдардың бәрі өз еңбектерімен ұшпаққа шығып кеткен жоқ. Олардың әрқайсысының артында жанашыр жұрты, қолдаушылары болды. Өкінішке қарай, бір-бірімізді қолдау жағы кемшін.
– Өзге этностардың зейнеткерлері түрлі іс-шаралар өткізіп, ұйымдар құрып, қоғам өміріне қызығушылықпен қатысады. Қаладағы қазақтың ата-әжелерінің белсенділігі бәсең бе, қалай?
– Басқа этностың қарттары өздерін күтеді, уақыттарын тиімді өткізуге тырысады. Спортпен, шығармашылықпен айналысып, жиі бас қосады. Мемлекет жыл сайын ардагерлерге арналған ұзақ өмір сүру орталықтарына қаржы бөледі. Алайда онда баратындардың арасынан өз зейнеткерлерімізді көрмейміз. Бұрын басшылық қызмет атқарып, елге еңбегі сіңген азматтардың көбі зейнетке шығып, қалаға келіп, бұйығы өмір кешіп жатыр. Егде жастағылардың өмірі төрт қабырғаның ішінде өтпеуі керек. Қаланы былай қойғанда, ауылдағылардың өзі бірінің үйіне бірі барудан қалған. Ардагерлер үшін театр, концерттерге тегін билет береді. Сол тегін билетті тарата алмай қиналамыз. Ұйымдастырылған концерттерге келген санаулы көрерменді көргенде көңіл түседі. Қазақ қарттары қала өміріне әлі бейімделе алмай жатқан сияқты.
– Сіз тоқсаныншы жылдары білім беру саласында белсенді жұмыс істеп, қазақ мектебін ашу, оның оқыту моделін жасау, өзіндік бағытын айқындау жолында тер төктіңіз. Алайда бүгінде осы үрдіс бәсеңсіп қалған сияқты. Оның себебі қандай?
– Мен қала халқының қазақ мектептері ашылмай тұрған уақыттағы трагедиясымен таныспын. Немересінің айтқанын түсінбей «Шұнақ заман-ай» деп зар илеген әжелердің талайын көрдім. Жалғыз қазақ мектебі қала шетіне көшірілді. Тәуелсіздік алғаннан кейін ғана Қожаберген жырау атындағы №6 мектеп пен Сафуан Шаймерденов атындағы қалалық классикалық гимназияның негізі қаланды. Классикалық гимназияның директоры болып тағайындалғаннан кейін бәріне ортақ оқыту стандартынан бас тарттым. Басқа өңірлерді аралап, ұлттық мектептің жобасын жасауға тырыстым. «Ұлттық мектептің ұлы мұраты» деген жобаны қолға алдық. Қазақтың ұлттық математикасы, ұлттық психологиясы, ұлттық экономикасын оқыттық. 5 мың теңге жалақы алып, тұрмыс тауқыметін тартсақ та ісімізге жан-тәнімізбен берілдік. Алайда уақыт өте келе саясат жүгі басқа жаққа ауып, «алдымен экономика, кейін идеология» деген ұран шықты. Әркім өз қалтасын қампайтудың қамын күйттеп, жаңағы бастамалардың бәрі жайына қалды. Мектеп тәрбие емес, тек білім беретін орын деген пікір бүгін де бар. Бұл өте қате. Қазіргі қазақ мектептеріне жас, іскер мамандар басшы болып келіп жатыр. Солардың үлкен үміт күтемін.
– Президент Қасым-Жомарт Тоқаев «Türkıstan» газетіне берген сұхбатында өзінің йогамен айналысып, теннис ойнайтынын айтты. Сіз егде тартқан шағыңызда өзіңізді сергек сезіну үшін күн тәртібін қалай жоспарлайсыз?
– Жаяу жүру бойға қуат береді. Күн сайын жұмысыма жаяу қатынаймын. Ерте тұрып жаттығу жасаймын. Қытай емінің пайдасы көп екенін байқап жүрмін. Ғаламтордан мамандардың кеңесін тыңдап, соларды өмірде қолдануға тырысамын. Аптасына бір-екі рет спорт кешеніне барып шынығуды әдетке айналдырғанмын. Жалпы қалада спортпен айналысамын деген ардагерлерге қолайлы жағдай жасалған. Спорт кешендерінде зейнеткерлер үшін арнайы уақыт бөлінген. Жақын күндері теннис орталығында да ойын ойнап, ой сергітетін орын пайда болады деп жоспарлануда.
– Ашық әңгімеңіз үшін рақмет!
Әңгімелескен
Диас АЯҒАН,
«Soltüstık Qazaqstan».
Суретті түсірген
Шыңғысхан БЕКМҰРАТ.