Үстіміздегі жылы еліміз Қазақ хандығының 550 жылдығын атап өтеді. Бұл оқиға өз бастауын Керей мен Жәнібек Шу мен Талас өзендерінің арасындағы аймаққа орналасып, қазақтың туын көкке көтерген кезден алады. Нақ осы кезде “Қазақ!” деп ұран тасталғанда рухы көтеріліп, намысы оянған барлық қазақ тайпалары түгелімен жиналып, Қазақ хандығының іргесін қалады.
Ұлы дала өркениетінің дамуына өлшеусіз үлес қосқан билер институты қалыптастырған қазақ болмысына ғана тән бүкіл тыныс-тіршілігінің философиясын сыйдырған мақал-мәтелдер, нақыл және шешендік сөздер – біздің асыл қазынамыз, бабалар қалдырған баға жеткісіз байлығымыз. Ендеше, оларды түгендеп тауып, ел кәдесіне жаратып, келер ұрпақ игілігіне мирас ету – біздің қасиетті борышымыз.
Біздің халқымыз би, шешендерге кенде болмаған. Билерді ешкім тағайындамаған, өзінің ақылгөй-даналығымен, ойға жүйрік, сөзге шешендігімен көзге түсіп “жүзден жүйрік, мыңнан тұлпар шыққандарды” халық өзі қалап, халқына адал қызмет ету мақсатында би етіп сайлап алған. Егемендік келіп, еңсеміз тіктелген тұста ұлттық ерекшелікке негізделген ежелгі дәстүр – шешендік өнер бүгінгі күні қайта жаңғыртылуда.
Жоғалғанымызды түгендеп, жыртығымызды бүтіндеп, барымызды баптап, көсегемізді көгертер мүмкіндікке ие егемен ел атанған шақта “Қасым салған қасқа жолмен” қара қылды қақ жарып, хан, би, батырларымыздың кім болғанын, олардың әрқайсысының қоғамдағы, тарихтағы атқарған, тындырған icтepi мен орны туралы бүгінгі жас ұрпаққа ұғындырып бағу – біздің киелі парызымыз. Өкінішке қарай кеңес өкіметі кезінде биге деген көзқарас теріс пікір туғызды. Қазақ совет энциклопедиясында, билер жөніндегі анықтамада “Би – әлеуметтік категория ретінде қазақ халқының тарихында ерте заманда шыққан үстем тап өкілі. Әлеуметтік қатынастардың дамып шиеленісуімен бipгe билердің көпшілігі қанаушы таптардың уәкіліне айналды. Билердің әдет-заң нормаларын талқылауда, билік шығаруда, бұл биліктің орындалу әдістерін белгілеуде кең құқықтары болды. Өкілдіктің мұндай өктем болуынан зорлық-зомбылық туып отырды. Билердің соты Октябрь революциясына дейін қылмыстық және азаматтық істердің көпшілігін қарайтын ресми орган болып, құн, барымта, қалың мал, әмеңгерлік, көп әйел алу, т.б. патриархалдық кертартпа қалдықтарды қopғaп келді” делінеді. Кеңес заманында би дегенге бұдан артық баға беру мүмкін еместі. Кеңес өкіметінің алғашқы жылдарында-ақ билер туралы көркем шығармаларында баяндалған оқиғаларға байланысты заманымыздың заңғар жазушысы М.Әуезовтен бастап көптеген қаламгерлеріміз қуғын-сүргінге ұшырағаны баршаға мәлім.
Бидің қоғамдағы алатын орнының айрықша екенін Ресей империясы өзінің Қазақстанды отарлау саясатының алғашқы жылдарында-ақ байқап, қайткенде де оларды өз жағына тарту мақсатын көздеумен бipгe, олардың рөлін төмендетуге жанталасып бақты. Өйткені, өздерінің жаратылыстанушы суретші, халық мұрасын жинаушы, саудагер деген секілді желеумен қазақ даласына жіберген жансыздары, тыңшылары арқылы хан, сұлтан, би, батырлардың қазақ жұртын басқару саясатын барынша терең зерттеп үлгерді. Сөйтіп, ел басқаруда билердің орны ханнан кем еместігін, тіпті, ханның өзін “Билер кеңесі” сайлайтынын біліп алды. Ал қарауындағы бодан елдің күшті хандықтардан тұруы, ондағы билердің кей жағдайда хандардан да беделі күшті болуы Ресей империясының отарлау саясатын ойдағыдай жүзеге асыруына айрықша кедергі еді. Сондықтан да, әуелі 1822 жылы “Cібip қырғыздары туралы уставын” қабылдап, қазақ жерінде хандық жойылды деп хабарлады. Алайда, “қазақ халқын ыдыратып басқару” саясаты мұнымен шектелмейді. Өйткені, кезінде кей жағдайда ханның өзін алдына телмеңдетіп қоятын билер, “Билер кеңесі” сақталып қалғанды. Енді Ресей әкімшілігі билердің басшылық рөліне біржолата балта шабуды көздеп, 1868 жылы қабылдаған “Жаңа устав” бойынша қазақ даласындағы басқарудың бұрынғы жүйесін жойды.
Енді “бөліп ал да, билей бер” деген саясатпен қазақ даласы ұсақ болыстарға бағынышты болды. Осындай ұсақ болыстар мен бұрын көсемдігімен, шешендігімен танылғанда ғана өздігімен би атанатындарды енді халық сайлап, Ресей патшасының ерекше құқылы өкілдері бекітетін болды. Бұл ғасырлар бойы қызмет етіп келген, қоғамның қалыптасуында зор рөл атқарған билер институтын, тума таланттарды біржолата жою еді. Олай дейтініміз, енді болыстыққа, би, қазылыққа өзінің қасиеттерімен дараланғандар емес, пара беру арқылы, халықтың емес, қара басының құлқынын ойлайтын, Ресей патшасы өкілдерінің айтқанын істеп, айдағанымен жүретін дарынсыз, можан-топай мансапқорлар сайланды. Бұл жөнінде дана Абай өзінің “Үшінші сөзінде” әpбip старшина басы біp би сайлау саясатын сынай келіп былай деген еді: “Бұл билік деген біздің қазақ ішінде әpбip сайланған кісінің қолынан келмейді. Бұған бұрынғы “Қасым ханның қасқа жолын”, “Eciм ханның ecкі жолын”, Әз Тәуке ханның Күлтөбенің басындағы күнде кеңес болғанда “Жеті жарғысын” білмек керек. Бұл ecкі сөздердің қайсысы заман өзгергендіктен ескіріп, бұл жаңа заманға келіспейтұғын болса, оның орнына татымды толық билік шығарып, төлеу саларға жарарлық кici болса керек еді, ондай кici аз, яки тіпті жоқ”. Абайдың “бас-басына би болған өңшең қиқым” деп қынжылуы осы кездің көрінісіне айқын куә.
Ал Шоқан Уәлиханов “Билер сотының ертеден келе жатқан халықтық түрі” деген мақаласында “Би атағын беру қазақта халық тарапынан бір сайлау арқылы немесе халықты билеп отырған үкімет арқылы болған емес, тек сот ғұрыптарына әбден жетік, сонымен қатар тілге шешен қазақтар ғана бұл құрметті атаққа өз бетімен ие болып отырған. Мұндай би атағын алу үшін би болам деген қазақ өзінің iciнe жетіктігін және шешендік қабілеті бар екендігін халық алдында сан рет көрсетуге тиіс болған. Ондай адамдардың атағы бүкіл қазақ даласына тез жайылып, олардың аты жұрттың бәріне мәлім болып отырған”.
Басқаны былай қойғанда, жат жұрттың өкілдерінің өзі “би үстем таптың өкілі, ол тек қана хан-сұлтандардың, бай-манаптардың сойылын coғып, халықты қанаушы” деген пікірді бірде-бірі жазбапты. Арғы-бергі ауызша тараған немесе жинақталып, қағазға түскен көне шежіремізге зер салсақ, тек байлардың ғана емес, жоқ-жітікті кедейлер арасынан да дау-дамайды екі ауыз сөзбен бітірген билер шыққанын көреміз.
Сонымен, би дегеніміз – ел-жұртының әдет-ғұрып, салт-дәстүрін, шежіресін, тарихын, қоғамның даму барысын, айнала қоршаған табиғаттың сан алуан қacиеттepi мен құпияларын білетін, адамдардың көкірек-көмбелеріне ой көзімен қарап көре алатын, қырлы-қырлы мінез-құлықтарды айтқызбай-ақ тап басатын, ғылым-білімнен хабардар, кемел пікірлерін шешен тілмен жеткізіп беруде дара қасиеті бар бipтума жандар.
Дегенмен, би атаулының бәpi бірдей шетінен кемеңгер, көсем болған екен деуге болмайды. Өзінің азды-көпті көрген-түйгенімен бірқатар шешен тілімен ортаға түciп, қара басының, құлқынының қамы үшін малы барлардың, хан-сұлтандардың тepic екендігін көре-тұра бұрыс тартып, өз руларының сойылын соққан бисымақтар да ел арасында аз ұшыраспаған. Әрине, ондай бисымақтар ақыға алған аты, киген тонымен бірге тозып, халық жадынан тез ұмыт болып отырған. Би дегенде халқымыздың арыстары, Сырым би, Төле би, Әйтеке би, Қаз дауысты Қазбек би жеткен заңғар биіктен қарағанымыз абзал.
Осы арада тағы бip айта кететін жайт, қазақта, сондай-ақ, жалпы түркі елдерінде “Би” деген сөздің баламасы “Қазы” деген сөз жиі кездеседі. Қазы да билік айтушы, төрелік етуші болып саналады. Әйтсе де, би мен қазының арасы жер мен көктей. Қазы бip өзі ғана жүгінушілерге шешім шығарып, төрелік айтады. Ал оның әділдігі мен әділетсіздігі көп жағдайда тең түciп жатуы ықтимал. Ондай жағдайда даушылар қазыдан асып, билер алдына жүгінген. Әpi жоғарыда айтқан және төменде баяндалатын тек биге тән қасиеттерді қазыдан талап етуге болмайды. Яғни, қазы өзінің дүниетаным, көз-қарасына қарай дұрыс болсын, бұрыс болсын, төрелік айтушы ғана.
Халық арасында “Би екеу болса, дау төртеу” деген сөз бар. Мұны кейде билер жүрген жерде дау көп деген сыңаржақты ұғып қаламыз. Ол – қате. Бұл арада даулы мәселені екі би емес, үш би (яғни, тақ) шешсін дегені. Яғни, бipi айыптаушы, екіншісі ақтаушы болса, үшіншісі ортақ, әділ шешім айтатын Төбе би болсын дегенді меңзегені.
“Тура биде туған жоқ” дейді халық. Алтынға айырбастағысыз асыл да ақиқат сөз. “Жақыным едің” деп жалтақтамай, “жатым едің” деп ту сыртын бермей тура сөйлеген биді ғана халық пip тұтқан. Сол әділет сөздің өзін кімге қалай жеткізуді игермеген биді әлі жетілмеген, сыңар қанат құс санатында есептеген. Сырым сияқты көсем билер қарсыласының жан дүниесіне үңілумен бipгe оның әpбip қимыл-қозғалысын, үн бояуын қалт жібермей, қадағалай білген. Соған орай, өзi де үн бояуын құбылтып, дауыс ырғағын бірде желдіртіп, бірде төкпектетіп, енді бірде ақ жауындай себелетіп, сөйлеумен бipгe әр сөзінің мән-мағынасын ашатындай қылып қимыл-қозғалысын, бет-пішінін, қас-қабағын “ойната” білген тамаша әртістік қабілет иелері. Яғни, әр сөздің жүректен шығып, жүрекке жетіп отыруын көздеген.
Қаз дауысты Қазбек би өз уақытында қазақ халқының ұйытқысы, ел бірлігін берік сақтаушы темірқазығы бола білген. Қалай болғанда да би атанып, халыққа танылғандар өзім болдым, өзім толдым, “кейінгілер өздері білсін” деп келте пішіп, кем ойламағандар. Өйткені, олар – қал-қадерлерінше жоқ-жітіктің, әлдіден зәбip көрген әлсіздің жоғын жоқтап, ел мүддесін көздеген жандар. Таудың аласармауын, бұлақтың сарқылмауын мұра тұтқан әр би өзінен кейінгі ұрпақтың да ел ұйытқысы боларлықтай азаматтар болып жетілуін ешқашан қаперлерінен шығармаған. Мүмкіндігінше, өз балаларының, бipiн болмаса ат аяғы жетер жердегі көкірегінде сәулесі, көзінде оты бар жастарды қыран шалар қия биіктен танып, тәрбиелеп, баулып баққан. Болашақта соларға ұқсап, ел мүддесін көздесем-ау деген талантты жастар ондай атақты билерді өздері іздеп барып бата алған.
Сонымен, қазақтың халық болып, біртұтас елге айналуына, өркендеуіне айтулы хан-сұлтандарымыз, батырларымызбен бipгe көсем билеріміздің де айрықша үлес қосқанын айту егеменді елдікке қолымыздың жетуі арқасында ғана мүмкін болып отыр. Алдағы уақытта көсем билеріміз хақында қаламгерлеріміз, ғалымдарымыз, тарихшыларымыз арнаулы еңбектер, кітаптар жазар деген ойдамын.
Осы тұрғыда Солтүстік Қазақстан облыстық сотын он жыл басқарған Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген заңгері, заң ғылымдарының докторы Бекет Тұрғараевтың осы өңірде туған, есімдері елге танымал Шал ақын, Тоқсан би, Есенейлермен бірге аттары әлі көп аталмай жүрген Шағырай, Зілғара, Мүсіреп, Қозыбай, Құрымсы, Жарылғамыс секілді би-шешендер және шешендігімен бірге ақын, әнші, композитор болған Байеке шешен туралы бұрын-соңды белгісіз болып келген тың деректерді өзінің “Бабалар сөзі – ақылдың көзі” атты кітабында жазуы осының бір дәлелі.
Елбасымыз Нұрсұлтан Назарбаев “Қазақстан жолы – 2050: бір мақсат, бір мүдде, бір болашақ” атты Жолдауында еліміздің 30 елдің қатарына кіру жоспарын ұсынды, сонымен қатар ұлттық идеямыз – “Мәңгілік Ел” болып белгіленді. Ата-бабаларымыздың мыңдаған жылдар бойғы асыл арманы ақиқатқа айналды. Қазақстанда экономикалық реформалармен қатар сот-құқықтық реформалар да қарқынды жүргізілуде. Қазақстан Республикасы Судьяларының VI съезінде Мемлекет басшысы жұртшылықтың сотқа қолжетімділігін, сот жұмысының ашықтығы мен жариялылығын одан әрі жетілдіруге бағытталған жұмыстарды жүргізу жөнінде тапсырма берді. Сол белгіленген жұмыстар қазіргі таңда абыроймен атқарылып, жүргізілуде. Тәуелсіз еліміздің іргетасы заңмен өріліп, бекітілген. Ондай елдің әрқашан да тұғыры берік, қадамы нық болмақ.
Әбдіхақар ЕРКЕБАЕВ,
Петропавл қалалық сотының төрағасы.