Биыл Қазақстан халқы ел тарихындағы атаулы мереке – Конституцияның 30 жылдығын атап өтеді. Ата Заң – мемлекеттіліктің символы ғана емес, адамның өмірін, құқығы мен еркіндігін қорғайтын нақты құрал. Азаматтардың мемлекетке деген сенімі конституциялық кепілдік негізінде қалыптасады. Біздің ойымызша, конституциялық кепілдіктер өздігінен жұмыс істемейді. Ол нақты, ұйымдасқан, кәсіби әрекетті қажет етеді.
Конституция – ел тәуелсіз-дігінің, мемлекеттігінің негізгі тірегі және саяси-құқықтық төлқұжаты. Ата Заңымыз бірнеше бөлімдерден құралған, оның ІІ бөлімі адам және азамат тақырыбына арналып, онда еліміздің әр азаматының құқықтары мен міндеттері түсіндірілген. Ата Заңымыз азаматтарға құқықтар мен бостандықтар белгілеумен қатар, бірқатар міндеттер жүктейді. Ең алдымен, Қазақстан азаматы Қазақстан Республикасының Конституциясын және заңдарын сақтауға, басқа адамдардың құқықтарын, бостандықтарын, абыройы мен қадiр-қасиетiн құрметтеуге мiндеттi. Мемлекет рәміздерін құрметтеуге тиіс.
Заңды түрде белгiленген салықтарды, алымдарды және өзге де мiндеттi төлемдердi төлеу әркiмнiң мiндетi болып табылады. Қазақстан Республикасын қорғау – оның әрбiр азаматының қасиеттi парызы және борышы. Негізгі Заңда әр адамның міндет-пайымдары нақты көрсетілгенімен, қоғамда оны орындамайтындар аз кездеспейді. Жыл басынан бері өңір прокурорлары түрлі салаға қатысты 109 тексеріс өткізіп, 24 мыңдай адамның құқығын қорғады. Қадағалау актілері негізінде 889 млн. теңге өндіріп алынды. Бюджеттің 5,6 млрд. теңгесі үнемделіп, 29,8 млрд. теңгенің мүлкі қайтарылды. 733 адам түрлі деңгейдегі жауапкершілікке тартылды. Оның 81-і басшы лауазымындағылар.
Маңызды инвест-жобаларға жетекшілік етуді көздеген фронт-кеңсе жұмысы өз нәтижесін беруде. Қазірдің өзінде инвесторлардың 20 кейсі өз шешімін тапты. Бұл жобалар аясында экономикаға 225,5 млрд. теңге қаржы құйылып, 2893 жұмыс орны ашылмақ. Ал «Прокурорлық сүзгінің» арқасында жыл басынан бері 2 салықтық тексеру мен 38 әкімшілік материал кері қайтарылды. 719 бизнес субъектісінің құқығы қорғалды.
Ата Заңымызда өскелең ұрпақ – балалардың құқығына кепілдік берілген. Прокурорлар 4012 отбасыға көмек көрсетіп, 3,4 мыңнан астам баланың құқығының қорғалуына ықпал етті. 14 білім беру мекемесінде жасанды интеллект жүйесі енгізілді. Өңірдегі барлық мектепте буллингтің алдын алу мақсатында прокуратураның QR-коды орналастырылған. Әлеуметтік желілерде құқық бұзушылыққа қатысы бар 74 топ бұғатталды.
Конституцияның 28-бабының 1-тармағына сай Қазақстан азаматы үшін жалақының ең төменгі мөлшері мен зейнетақы, жасына, ауруы мен мүгедектігіне, асыраушысынан айырылуына байланысты әлеуметтік төлемдер алуға кепілдік берілген. Алайда жыл сайын жұмысшылардың еңбекақысы мен әлеуметтік төлемдерін ұстап қалу бойынша өрескел заң бұзушылықтар анықталып жатады. Мысалы, Тайынша ауданындағы әлеуметтік қызмет көрсету орталығының лауазымды қызметкерлері Еңбек кодексіне қайшы әрекет етіп, 20 адамның жалақысынан жалпы сомасы 2 млн. теңге ұстап қалған. Осындай құқық бұзушылықтар Олимпиадалық резерв даярлау орталығы, Мағжан Жұмабаев ауданындағы балалар-жасөспірімдер спорт мектебі мен облыстық денсаулық сақтау басқармасында анықталған. Прокурорлық қадағалау актісі бойынша кінәлі адамдар тәртіптік жауапкершілікке тартылды.
Ата Заңның 16-тармағында еліміздің әр азаматының еркін өмір сүруге құқы бары тайға таңба басқандай жазылған. Негізгі Заңдағы осы талаптың сақтала бермейтіні жалған емес. Прокурорлар қылмыстық қудалау органдарында құқық бұзушылықтарды анықтады. Нәтижесінде қылмыстық кудалау органдарынан 6 адам босатылды. Мәселен, наурыз айында қалалық прокуратура видеобақылау жазбаларына мониторинг жүргізу арқылы куәгерлер Г. және Д.-ның қылмыстық қудалау органдарында 3 сағаттан артық отырғанын анықтады. Кезекші мамандар дереу қызметтік үй-жайларға тексеру жүргізіп, аталған адамдар прокурор қаулысы негізінде босатылды.
Бизнеске қатысты сотқа дейінгі заңсыз тергеп-тексеруді тоқтату да – конституциялық құқықты қорғаудың бір көрінісі. Наурызда Қылмыстық кодекстің 286-бабының 1-тармағы бойынша бизнес субьектісіне қатысты сотқа дейінгі тергеу басталған. Іс азамат П.-ға қатысты рапорт негізінде қозғалған. П. 2024 жылдың қарашасы мен 2025 жылдың наурызы аралығында Қазақстаннан Ресейге жалған құжат негізінде қара металл шығарып келген. Тергеу материалдарын талдау барысында аталған ақпарат расталмады. Тергеу барысында тінту жүргізіліп, құнды заттар тәркіленген. Алайда азаматтың бұл әрекеті 286-баптың 1-тармағына жатпайтыны анықталды. Соған сай облыстық прокуратура қылмыс құрамының жоқтығын негізге алып, істі тоқтатты. Ал тәркіленген заттар иесіне қайтарылды.
Облыс орталығында жүргізілген мониторинг нақты нәтижесін бере бастады. Бұзақылық, қоғамдық орында ішімдік ішу, мас күйде жүру, жол ережелерін өрескел бұзу, кәмелетке толмағандардың түнгі уақытта далада жүруі, қайыршылық сияқты заң бұзушылықтар анықталды. Соңғы бір айдың өзінде 79 әкімшілік құқық бұзушылық тіркелді. Әр заң бұзушылық прокуратурада тіркеліп, оқиға орнына тез арада полиция наряды жіберіледі. Бұл қоғамдық қауіпсіздікке төнген қатерді анықтап қана қоймай, алдын алуға мүмкіндік береді. Прокуратура бұл бағыттағы жұмыстарды одан әрі жалғастырады.
Шілде айында қадағалаушы орган мен «Кселл» байланыс операторы арасында меморандумға қол қойылды. Меморандум аясында тараптар ғаламтордағы құқыққа қарсы контентті анықтап, тоқтау салу бойынша бірлесе әрекет етіп, ақпарат алмасады. Бұл – балалар мен жасөспірімдер үшін қауіпсіз цифрлы кеңістік құру бағытындағы жүйелі жұмыстың жалғасы.
Конституциялық құқық – жай ғана қағаздағы нормалар емес, нақты адамдардың тағдыры. Бүгінде бұл құқықтар шын мәнінде жұмыс істеу үшін бізде қажетті білім, мүмкіндіктер мен құралдар жеткілікті. Әр прокурорлық ден қою – әділетті және құқықтық мемлекет құру жолындағы нақты қадам.
Қайрат ӘБДІХАНОВ,
Солтүстік Қазақстан облысының прокуроры.