Жақында Астанадағы көпқабатты үйлердің бірінде психоневрологиялық диспансерде есепте тұрған 14 жастағы жасөспірім лифтіде бес жасар балаға пышақ ала жүгіріп, бетін тілгілеп тастады. Әйтеуір бала аман. Денсаулық сақтау вице-министрі Ержан Нұрлыбаев осы оқиғаға қатысты пікір білдіріп, психикалық ауытқуы бар балалардың ата-аналары оларды үнемі бақылауда ұстауға міндетті екенін айтты.
Біздің өңірде психикалық ауытқуы бар адамдарға ем-дом көрсететін мамандандырылған мекеме біреу ғана. 2018 жылы психоневрологиялық диспансер психикалық денсаулық орталығы болып құрылды. Бір жылдан кейін Петропавлдағы төрт емханада психикалық денсаулықтың бастапқы орталықтары және психикалық денсаулық кабинеттері ашылды. Мұнда психиатр-нарколог, психолог, психотерапевт және әлеуметтік қызметкерлер тұрғындарға мамандандырылған көмек береді. Ал облыстық психикалық денсаулық орталығында ересектерге де, балаларға да көмек көрсетіледі. Стационар 380 орынға шақталған, оның ішінде 150-і психиатриялық ауруы барларға арналған. Қазіргі уақытта мұнда 110-нан астам сырқат ем алып жатыр. Соның 43-іне «шизофрения» диагнозы қойылған. Былтыр осы дертпен 10 мен 19 жас аралығындағы бес жасөспірім динамикалық бақылауда болды.
Шизофренияға арналған арнайы талдаулар жоқ. Дәрігерлер диагнозды жақындарының сөзіне сүйеніп, адамның ауытқуларына қарап және түрлі тесттер мен әңгімелесу негізінде қояды. Сырқат шынайы өмірді қиялдан ажырата алмай қалады. Сандырақ, галлюцинация, еліру, мелшию, апатия, сөйлеудің нашарлауы, агрессия, ақылға сыймайтын идеяларды айтып, оғаш қылық көрсету сияқты белгілері бар. Жалпы бұл – созылмалы ауру. Шизофрения адамның эмоционалдық жағдайын, өзін-өзі ұстауын және қабілетін бұзады. Өкінішке қарай, толық емделмейді. Сондықтан науқас өле-өлгенше ем алуы қажет. Дерт белгісі енді байқала бастағанда ем қабылдаудың маңызы зор. Бұл асқынудың алдын алып, ауруды бақылауда ұстауға және науқастың өмір сапасын жақсартуға мүмкіндік береді.
Аурудың пайда болу себептері нақты анықталмаған. Шизофрения тұқым қуалауы мүмкін. Сондай-ақ әртүрлі жағдайдың, түрлі аурулардың адам психикасына әсер етуінен де пайда болады. Балалық шақтағы вирустық инфекция немесе туу кезіндегі жарақаттар, мидың дұрыс жетілмеуі, не болмаса қатты күйзелістің де салдары болуы мүмкін. Ауру да кейде ұзақ, кейде ұстамалы түрде өтеді. Көпшілік психикалық аурулармен ауыратын адамдарды әдетте қауіпті деп есептейді. Шындығында шизофрениямен ауыратындардың көпшілігі зорлық-зомбылыққа бейім емес, әдетте өмірге қызығушылығы жоғалып, жалғыздық пен тыныштықты қалайды. Мұндай науқастар көбіне өз-өзіне қол жұмсайды. Бұл диагнозбен де қалыпты өмір сүруге болады. Аталмыш дерті бар науқастар тұрмыс құрады немесе үйленеді, басқалармен достық қарым-қатынаста болып, жұмыс істеуі мүмкін. Әрине, бұл аталған аурудың түріне де байланысты. Кей түрі өршіп, ұстамалар болады, бұл белгілі бір шектеулерге әкелуі мүмкін. Алайда диагноз қойылды екен деп өмірден түңілудің қажеті жоқ. Тек ем алудың дұрыс тәсілін табу керек, уақытында психиатрға, психологқа және тіркелген жердегі әлеуметтанушыға көріну қажет.
Шизофрения диагнозы қойылған науқастар стационарлық емдеуден кейін үйге жіберіледі. Ол үшін науқастың жалпы психотикалық жағдайы қалыпты, стационарға түскенге дейін болған барлық белгілер, синдромдар азайып, көңіл-күйі орнықты, тыныш, қарым-қатынасы түзелуі тиіс. Бұл жағдайда ол үй шаруасына қызығушылық танытады, өзіне күтім жасауға қабілетті болады, гигиеналық талаптарды орындайды, жүрген жерін, уақытты анықтай алады, түнгі ұйқысы да қалпына келеді.
Қазіргі таңда есепте тұрған науқастар саны азайды. 2023 жылдың соңында 1755 пациент бақылауда болды. Олардың 14-іне бұл диагноз алғаш рет қойылды. Өткен жылдың соңында диспансерлік есепте 1732 адам болды. Былтыр 6 адамда дерт анықталды.
Ақат БАЙҚАБЕКОВ,
психикалық денсаулық
орталығының
психиатр-дәрігері.